Zədələnmiş mielin yuxu zamanı beyində anormal ritmlər yaradır

Somatosensor qabıqda neyronların qoruyucu mielin qişası zədələnmiş siçanın yuxusu zamanı qeydə alınmış elektroensefaloqramda (EEQ) epileptik sıçrayışlara bənzər iki iri anormal elektrik hadisəsi müşahidə olunur. Rəngli panel həmin hadisələr zamanı beyin siqnalının tezliyinin zamanla necə dəyişdiyini göstərir. Aşağıdakı təsvir isə qeydlərin aparıldığı somatosensor qabıqda mielin itkisinin sahəsini əks etdirir. 

Alimlər sinir liflərini əhatə edən izolyasiyaedici təbəqə olan mielin qişasının zədələnməsinin yuxu zamanı beyin fəaliyyətinə necə təsir göstərdiyini müəyyən ediblər. FENS Forum 2026-da təqdim olunan tədqiqatda doktor Mohit Dube bildirib ki, mielini zədələnmiş siçanlarda aparılan EEQ qeydlərində epilepsiya və Alzheimer xəstəliyi olan insanlarda müşahidə edilənlərə bənzər elektrik sıçrayışları qeydə alınıb. Bu sıçrayışlar yalnız siçanlar yuxuda olarkən meydana çıxıb. Nəticələr çoxsaylı skleroz, Alzheimer xəstəliyi və digər neyrodegenerativ xəstəliklərdən əziyyət çəkən xəstələr üçün əhəmiyyət kəsb edə bilər.

Amsterdamdakı Niderland Neyroelm İnstitutunun əməkdaşı, ZonMw Memorable Dementia proqramının tədqiqatçısı doktor Dube qeyd edib ki, çoxsaylı skleroz və Alzheimer xəstəliyi kimi nevroloji pozğunluqlarda yuxu problemləri son dərəcə geniş yayılıb, lakin onların bioloji səbəbləri hələ də kifayət qədər aydın deyil. Onun sözlərinə görə, mielin qişası elektrik siqnallarının beyin dövrələri boyunca səmərəli ötürülməsini təmin edir. Bir çox neyrodegenerativ xəstəlikdə mielin zədələnir ki, bu da neyronlararası əlaqəni poza bilər. Tədqiqatçılar mielin zədələnməsinin yuxu zamanı beyin dövrələrinin fəaliyyətinə təsir göstərib-göstərmədiyini araşdırıblar. Bu əlaqənin öyrənilməsi nevroloji xəstəliklərdə yuxu pozğunluqlarının səbəblərini, həmçinin yuxu ilə bağlı beyin siqnallarının xəstəliyin erkən diaqnostikasında və gedişatının izlənməsində biomarker kimi istifadə imkanlarını daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Dube və həmkarları bir neçə həftə ərzində müxtəlif gecələrdə mielini zədələnmiş və Alzheimer modeli yaradılmış siçanlardan əldə edilən EEQ qeydlərini təhlil edərək, onları yuxuda olan çoxsaylı sklerozlu xəstələrin EEQ məlumatları ilə müqayisə ediblər.

Müəyyən olunub ki, yuxuda olan siçanlarda müşahidə edilən anormal elektrik sıçrayışları yuxu ritmləri, o cümlədən sürətli göz hərəkətləri olmayan yuxunun ikinci mərhələsində baş verən “yuxu milcikləri” ilə sıx əlaqəlidir. Bundan əlavə, yalnız REM yuxusu zamanı müşahidə olunan elektrik ritmlərinin yavaşıdığı aşkar edilib. Doktor Dube bildirib ki, REM mərhələsi yuxugörmə və gündüz yaşanmış təcrübələrin yenidən canlandırılması ilə əlaqədardır. Bu zaman beyində neyronlararası əlaqəni koordinasiya edən ritmik elektrik dalğaları yaranır. Araşdırma göstərir ki, mielin deqradasiyaya uğradıqda bu ritmlər pozulur və yavaşıyır, yuxu zamanı müşahidə olunan elektrik sıçrayışları isə çoxsaylı skleroz və Alzheimer xəstəliyi kimi neyrodegenerativ pozğunluqlarda zədələnmiş beyin dövrələrinin sabitliyi ilə sıx bağlıdır. Alimin sözlərinə görə, nəticələr yuxu ritmlərinin beyin dövrələrinin mielinləşmə vəziyyətindən asılılığının öyrənilməsi üçün yeni istiqamətlər açır. Yuxu qeydləri nevroloji xəstəliklərdə beyin dövrələrinin mielinləşməsindəki erkən dəyişikliklərin qeyri-invaziv üsulla aşkarlanmasına imkan verə bilər. Bu isə gələcəkdə həkimlərə xəstəliyin gedişatını izləməyə kömək edə bilər.

Artıq məlumdur ki, yuxu pozğunluqları çoxsaylı skleroz və Alzheimer xəstələrinin həyat keyfiyyətini aşağı salır, yorğunluq və idrak qabiliyyətlərinin zəifləməsinə səbəb olur. Buna görə də yuxu ilə beyin dövrələrinin disfunksiyası arasındakı bioloji əlaqənin öyrənilməsi gələcəkdə yuxunun və beyin sağlamlığının yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş strategiyaların hazırlanmasına şərait yarada bilər.

Dube vurğulayıb ki, yuxu sağlam beyin fəaliyyətinin qorunmasında fundamental rol oynasa da, neyrodegenerativ xəstəliklərin öyrənilməsində çox vaxt diqqətdən kənarda qalıb.Alimin gələcək tədqiqatları mielin deqradasiyası, yuxu ritmləri və beyindəki anormal elektrik aktivliyi arasındakı hüceyrəvi və molekulyar mexanizmlərin araşdırılmasına həsr olunacaq. Hazırda zədələnmiş mielini bərpa edən müalicə üsulu mövcud deyil. Bununla belə, çoxsaylı skleroz zamanı immun sisteminin mielinə hücumunu zəiflətməyə yönəlmiş dərmanlar istifadə olunur. Mielin zədələnməsinin yuxuya təsirinin bioloji əsaslarının anlaşılması gələcəkdə yuxu zamanı mielinin bərpasına yönəlmiş qeyri-invaziv yanaşmaların işlənib hazırlanmasına kömək edə bilər.

Tədqiqatın üstün cəhəti yuxu neyroelmi ilə demielinləşmiş beyin dövrələrinin öyrənilməsini birləşdirməsidir ki, bu da beyin ritmləri ilə xəstəliyə bağlı dəyişikliklərin qarşılıqlı təsirini araşdırmağa imkan verir. Bununla belə, iş əsasən siçanlar üzərində aparıldığından, əldə olunan nəticələrin insan xəstəliklərinə tətbiqini anlamaq üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Yunanıstanın Afina Milli və Kapodistriya Universitetinin professoru Kristina Dalla, FENS Forumunun kommunikasiya komitəsinin sədri olaraq, tədqiqatda iştirak etmədiyini qeyd edib. O bildirib ki, doktor Dube və həmkarlarının işi yuxuda olan siçanların beynində mielin zədələnməsinin təsirlərini nümayiş etdirməklə yanaşı, çoxsaylı sklerozlu xəstələrdə REM yuxusu dalğalanmalarının yavaşımasını da üzə çıxarıb. Alzheimer modeli olan siçanlarda olduğu kimi, bu dəyişikliklər beyin dövrələrinin sabitliyi və əlaqəliliyinin pozulması ilə əlaqəli görünür. Bu müşahidələr yuxunun keyfiyyəti və quruluşunun beyin xəstəlikləri üçün biomarker və insanlarda potensial terapevtik hədəf kimi öyrənilməsi istiqamətində yeni perspektivlər açır.

mənbə: medicalxpress.com