DEHB dərmanı qrammatik baxımdan ikimənalı cümlələrə beynin reaksiyasını gücləndirir

Neyroelmi tədqiqat göstərib ki, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusunun (DEHB) müalicəsində istifadə olunan metilfenidat preparatı beynin qrammatik baxımdan ikimənalı cümlələri emal edərkən göstərdiyi reaksiyanı gücləndirə bilər. Nəticələr beynin kimyəvi sistemlərinin dilin qavranılması prosesinə necə təsir etdiyini anlamağa kömək edir.  Neyrogörüntüləmə üzrə tədqiqat Niderlandın Nijmegen şəhərində yerləşən Maks Plank Psixolinqvistika İnstitutunun rəhbərlik etdiyi elmi qrup tərəfindən aparılıb. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalında dərc olunan araşdırmada sağlam yetkin insanların beyin fəaliyyəti stimullaşdırıcı preparat — metilfenidat qəbul etdikdən sonra qeydə alınıb. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, katexolaminlərin səviyyəsinin yüksəlməsi qrammatik baxımdan ikimənalı cümlələrin emalı zamanı beynin daha çox idrak resursu cəlb etməsi ilə əlaqəlidir.

Dopamin və noradrenalin neyrotransmitterləri katexolaminlər qrupuna daxildir. Bu maddələr diqqətin, işçi yaddaşın və idrak nəzarətinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bununla belə, onların dilin emalına təsiri hələ tam aydınlaşdırılmayıb.  Maks Plank Psixolinqvistika İnstitutunun Dil Neyrobiologiyası şöbəsinin baş tədqiqatçısı və fəxri direktoru, eləcə də Donders Beyin, İdrak və Davranış İnstitutunun əməkdaşı Peter Haqort bildirib ki, əvvəlki tədqiqatlar katexolaminlərin cümlələrin məna baxımından qavranılmasına təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyub.  Lakin bu neyromodulyator sistemlərin sözlərin qrammatik strukturlarda birləşdirilməsi prosesinə, yəni sintaktik emala təsiri indiyədək kifayət qədər öyrənilməmişdi.  DEHB-nin müalicəsində geniş istifadə olunan metilfenidat orqanizmdə katexolaminlərin səviyyəsini artırır. Tədqiqatçılar bu preparatın sintaktik emalla əlaqəli beyin proseslərinə təsir edib-etmədiyini araşdırıblar.

Alimlər sintaktik emalı öyrənmək üçün oxucunun əvvəlcə cümləni bir cür başa düşdüyü, sonrakı sözlərlə isə ilkin yozumunu dəyişməli olduğu xüsusi cümlələrdən istifadə ediblər. Bu cümlələr elmi ədəbiyyatda “garden-path” cümlələri adlanır.  Məsələn, “Azarkeş nağara ifaçısına hücum etdi və gitaraçı alətləri yığışdırdı” cümləsini oxuyan şəxs əvvəlcə “nağara ifaçısı və gitaraçı” ifadəsini vahid qrammatik quruluş kimi qəbul edə bilər. Lakin “yığışdırdı” sözü ilə qarşılaşdıqda cümlənin quruluşunu yenidən təhlil etməli və ilkin yozumunu dəyişməlidir. Tədqiqatda 30 sağlam yetkin iştirakçı qrammatik baxımdan ikimənalı və ikimənalı olmayan cümlələri oxuyub. Onların beyin fəaliyyəti elektroensefaloqrafiya (EEQ) vasitəsilə qeydə alınıb, hər cümlədən sonra isə iştirakçılara məzmunu anlamağa dair suallar verilib. Hər bir iştirakçı sınaqdan iki dəfə keçib: bir dəfə metilfenidat, digər dəfə isə təsiredici maddə olmayan plasebo qəbul etdikdən sonra.

Nəticələr göstərib ki, metilfenidat qrammatik quruluşun yenidən təhlil edilməsini tələb edən cümlələrdə P600 adlı EEQ reaksiyasını gücləndirib. Bu reaksiya sintaktik emalın çətinləşdiyi zaman müşahidə olunur və daha çox idrak səyinin sərf edilməsi ilə əlaqələndirilir.  P600 reaksiyasındakı artım ilkin işçi yaddaş imkanları daha aşağı olan iştirakçılarda xüsusilə nəzərəçarpan olub.  Tədqiqatçılar eyni zamanda, ikimənalı cümlələrdə erkən N400 reaksiyasının amplitudasının azalması ehtimalına dair müəyyən əlamətlər müşahidə ediblər. Lakin bu nəticə ilkin xarakter daşıyır və ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.

Peter Haqortun sözlərinə görə, əldə olunan nəticələr katexolamin sistemlərinin sintaktik emal zamanı idrak resurslarının dinamik şəkildə bölüşdürülməsində iştirak etdiyini göstərir. Bu maddələrin dilə təsiri yalnız sözlərin mənasının qavranılması ilə məhdudlaşmır, həm də sözlərin qrammatik cümlə quruluşunda birləşdirilməsini əhatə edə bilər.  Tədqiqatçılar həmçinin bu təsirin insanın ilkin işçi yaddaş imkanlarından asılı ola biləcəyini vurğulayırlar. 

Araşdırmanın nəticələri neyromodulyator sistemlərlə dilin emalı arasındakı əlaqəni öyrənən “neyrofarmakolinqvistika” sahəsinin inkişafını dəstəkləyir.  Bununla belə, tədqiqat sağlam yetkinlər üzərində aparılıb və nəticələr metilfenidatın DEHB olan şəxslərdə dil bacarıqlarını yaxşılaşdırdığını və ya ümumi idrak fəaliyyətini artırdığını sübut etmir. Əldə olunan nəticələr preparatın qrammatik baxımdan mürəkkəb cümlələrin emalı zamanı beynin reaksiyasına təsirini göstərir.

mənbə: medicalxpress.com