İlan sancmalarından ölüm halları gözləniləndən xeyli çox ola bilər

Dünyada hər il milyonlarla insan zəhərli ilanların sancmasına məruz qalır, lakin bu halların böyük hissəsi rəsmi səhiyyə statistikasında əks olunmur. Yeni beynəlxalq tədqiqatın nəticələrinə görə, ilan zəhərlənməsi səbəbindən hər il dünyada 274 min ilə 513 min arasında insan həyatını itirə bilər. Bu göstəricilər problemin əvvəlki hesablamalardan daha geniş miqyaslı olduğunu göstərir. Tədqiqatçılar ilan sancmaları və zəhərlənmələrinin qlobal miqyasını müəyyənləşdirmək üçün 79 ölkənin məlumatlarını təhlil ediblər. Araşdırmada 2025-ci il martın 31-dək dərc olunmuş elmi tədqiqatlardan istifadə edilib və 2008-ci ildə aparılmış qlobal qiymətləndirmə yenilənib.  Liverpul Tropik Tibb Məktəbinin tədqiqatçısı Dileepa Ediriweera və həmkarları etibarlı məlumatların çatışmadığı əraziləri qiymətləndirmək üçün geostatistik model hazırlayıblar. Model real məlumatları iqlim, ilan növlərinin müxtəlifliyi və sosial-iqtisadi göstəricilərlə birləşdirərək ilan zəhərlənmələrinin və ölüm hallarının ehtimal olunan sayını hesablayıb.  Nəticələrə əsasən, ilan zəhərlənməsi rəsmi statistikada göstəriləndən daha böyük ictimai sağlamlıq problemidir. Ən ağır vəziyyət isə Saxaradan cənubda yerləşən Afrika ölkələrində müşahidə olunur.

Zəhərli ilanın hər sancması mütləq zəhərlənmə ilə nəticələnmir. Lakin zəhər orqanizmə daxil olduqda, vaxtında tibbi yardım göstərilməzsə, həyati təhlükəli vəziyyət yarana bilər.  Bu problem əsasən tropik və subtropik bölgələrdə yaşayan yoxsul kənd icmalarına təsir edir. Bir çox zərərçəkən ən yaxın tibb müəssisəsindən saatlarla uzaqda yaşayır, nəqliyyat imkanlarına malik olmur və ya tibbi yardım əvəzinə ənənəvi təbiblərə müraciət edir. Nəticədə belə hallar milli səhiyyə statistikasına daxil edilmir.

Tədqiqatçılar mövcud məlumat boşluqlarını aradan qaldırmaq üçün model əsaslı geostatistik yanaşmadan istifadə ediblər. Bu metod məlum məlumatları ətraf mühit göstəriciləri ilə birləşdirərək rəsmi qeydlərin olmadığı ərazilərdə də mümkün riskləri qiymətləndirməyə imkan verir.  Modelə iqlim şəraiti, ilan növlərinin zənginliyi və sosial-iqtisadi göstəricilər daxil edilib. Xəstəxanalardan əldə olunan məlumatlar, regional statistika və icmalar arasında aparılmış sorğular müqayisə edilərək qeydə alınmayan zəhərlənmə halları da nəzərə alınıb.  Hesablamalara görə, dünyada hər il ən azı 2,1 milyon insan ilan zəhərlənməsinə məruz qalır. Həqiqi göstəricinin 7 milyona qədər yüksələ biləcəyi ehtimal olunur. Ölüm hallarının illik sayı isə qeydə alınmayan hadisələr nəzərə alındıqda 274 min ilə 513 min arasında qiymətləndirilir.

Tədqiqatın nəticələrinə əsasən, qlobal ilan zəhərlənməsi və ölüm hallarının təxminən 45 faizi Saxaradan cənubda yerləşən Afrika ölkələrinin payına düşür. Bu regionda ilan zəhərlənməsi və ölüm riski Cənubi Asiya ilə müqayisədə təxminən üç dəfə yüksəkdir.

Nigeriya, Konqo Demokratik Respublikası və Efiopiya xüsusilə yüksək riskli ölkələr sırasındadır. Buna səbəb sıx kənd əhalisi və kənd təsərrüfatı sahələrində ilanlarla təmas ehtimalının yüksək olmasıdır.

Tədqiqatçılar regionda vəziyyətin ağır olmasını bir neçə əsas amillə əlaqələndirirlər.  İlk növbədə, Afrika qitəsində insan sağlamlığı üçün təhlükəli olan çoxsaylı zəhərli ilan növləri yayılıb. Bunlara mişarlı pulcuqlu gürzələr (Echis), Afrika şişman gürzəsi (Bitis arietans), Afrika kobraları (Naja) və mambalar (Dendroaspis) daxildir. Bu növlər qitə üzrə ciddi xəstələnmə və ölüm hallarına səbəb olur.  Digər mühüm amil kənd təsərrüfatı işçilərinin təhlükəli şəraitdə çalışmasıdır. Milyonlarla insan açıq sahələrdə qoruyucu çəkmələr olmadan işləyir, gecələr isə işıqlandırılmayan cığırlardan istifadə edir.  İlan sancması baş verdikdə zəif səhiyyə infrastrukturu, tibb müəssisələrinə uzun məsafələr və təsirli zəhər əleyhinə zərdabların (antivenom) baha olması və ya ümumiyyətlə əlçatan olmaması vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Beləliklə, vaxtında müalicə ilə qarşısı alına biləcək hadisə ölümcül nəticələnə bilər. Oxşar problemlər Asiyanın bəzi bölgələrində də mövcuddur.  Araşdırmaya görə, hər il ilan zəhərlənməsindən sağ qalan 800 mindən çox insan uzunmüddətli fiziki məhdudiyyətlərlə üzləşir. Bu fəsadlara ətrafların amputasiyası və digər daimi funksional pozuntular daxildir. Belə sağlamlıq problemləri ailələrin gəlirlərinin azalmasına, müalicə xərclərinin artmasına və onsuz da iqtisadi çətinlik yaşayan kənd təsərrüfatı ailələrinin daha da yoxsullaşmasına səbəb ola bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) 2030-cu ilədək ilan sancmaları nəticəsində ölüm və əlillik hallarını yarıya endirməyi hədəfləyib. Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, bu məqsədə çatmaq üçün problemin coğrafi miqyasını dəqiq müəyyənləşdirmək və mövcud məlumatlardan daha səmərəli istifadə etmək vacibdir.

Yüksək riskli ərazilərin xəritələndirilməsi hökumətlərə və beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarına zəhər əleyhinə zərdab ehtiyatlarını ehtiyac olan bölgələrdə yerləşdirməyə, kənd yerlərində ilkin tibbi yardım göstərən mütəxəssisləri hazırlamağa və təcili tibbi nəqliyyat imkanlarını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, daha dəqiq məlumatlar problemi öz-özlüyündə həll etməyəcək. Lakin bu məlumatlar dərmanların, tibbi xidmətlərin və profilaktik tədbirlərin ən çox ehtiyacı olan icmalara çatdırılmasını təmin etmək üçün mühüm vasitə ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com