Alimlər artıq çəki ilə demensiya xəstələrinin sağqalma müddəti arasında gözlənilməz əlaqə aşkarlayıblar

Araşdırma göstərib ki, demensiya diaqnozu qoyulan zaman artıq çəkisi və ya piylənməsi olan şəxslərin ölüm riski normal çəkili insanlarla müqayisədə daha aşağıdır.  ABŞ-da aparılan genişmiqyaslı araşdırma demensiya diaqnozu qoyulan zaman bədən çəkisi artıq olan şəxslərin daha uzun yaşamaq ehtimalının yüksək ola biləcəyini üzə çıxarıb. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, artıq çəkisi və ya piylənməsi olan şəxslərdə ölüm riski normal çəki kateqoriyasına daxil olan insanlarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır. Bu fərq digər xəstəliklər və həyat tərzi amilləri nəzərə alındıqdan sonra da müşahidə olunub.

Journal of Alzheimer’s Disease jurnalında dərc edilən tədqiqatın nəticələri orta yaş dövründə piylənmənin demensiya riskini artırdığını göstərən əvvəlki elmi sübutlarla ziddiyyət təşkil edir.

 Alimlər yüksək bədən çəkisi ilə daha uzun sağqalma arasındakı əlaqənin səbəbini dəqiq müəyyən edə bilməsələr də, apardıqları təhlillər bu nəticənin bir sıra geniş yayılmış statistik qərəzlərlə izah edilməsinin çətin olduğunu göstərib. Tədqiqat zamanı sağqalma göstəricilərinin bədən çəkisi kateqoriyalarına görə fərqləndiyi müəyyən edilib. Artıq çəkisi olan şəxslərdə ölüm riski normal çəkili insanlarla müqayisədə 16 faiz, birinci dərəcəli piylənməsi olanlarda 27 faiz, ikinci və ya üçüncü dərəcəli piylənməsi olanlarda isə 22 faiz aşağı olub. Bu nəticələr ABŞ-da aparılan Health and Retirement Study araşdırmasının məlumatlarının təhlili əsasında əldə edilib. Miçiqan Universitetinin həyata keçirdiyi və ölkə üzrə 51 yaşdan yuxarı əhalini təmsil edən tədqiqatda ümumilikdə 4 523 nəfərin məlumatları araşdırılıb. İştirakçıların heç birində tədqiqata qoşulduqları zaman demensiya olmayıb. Lakin sonrakı illərdə onlara bu diaqnoz qoyulub. 1998–2022-ci illər ərzində toplanan məlumatlar alimlərə diaqnozdan əvvəl bədən çəkisində baş verən dəyişiklikləri araşdırmaq və diaqnozdan sonrakı sağqalma müddətini izləmək imkanı verib.

Diaqnozdan əvvəl çəki itirilməsi nəticələrə təsir edə bilərmi?

Demensiya ilə bağlı tədqiqatlarda əsas çətinliklərdən biri xəstəliyə rəsmi diaqnoz qoyulmazdan xeyli əvvəl bədən çəkisinin azalmağa başlamasıdır. Virciniya Çanq və Yuan Çjanqın əvvəlki araşdırması göstərib ki, çəki itkisi demensiya diaqnozundan təxminən 10 il əvvəl başlaya və diaqnoza yaxın illərdə sürətlənə bilər. Buna görə də diaqnoz zamanı normal çəkili hesab edilən bəzi insanlar əvvəllər daha yüksək bədən çəkisinə malik ola və xəstəlik irəlilədikcə əhəmiyyətli dərəcədə arıqlaya bilərlər.

Tədqiqatçılar nəticələrə təsir göstərə biləcək digər amilləri də nəzərdən keçiriblər. Yalnız demensiya diaqnozu qoyulmuş şəxslərin araşdırmaya daxil edilməsi bədən çəkisi ilə ölüm riski arasında yanlış statistik əlaqənin yaranmasına səbəb ola bilər.

Digər mümkün amil sağqalma qərəzidir. Piylənmə ürək-damar xəstəlikləri kimi səbəblərdən ölüm riskini artırır. Buna görə də piylənməsi olan insanlar arasında demensiya diaqnozu qoyulacaq yaşa qədər yaşayan şəxslər eyni çəki kateqoriyasındakı digər insanlarla müqayisədə daha sağlam ola bilərlər.

Alimlər bu mümkün təhriflərin nəticələrə təsirini qiymətləndirmək üçün əlavə təhlillər aparıblar. Lakin araşdırılan əsas qərəzlərin müşahidə edilən sağqalma fərqlərini izah etdiyinə dair ciddi sübut əldə edilməyib.

Kolumbiya Universitetinin Mailman İctimai Səhiyyə Məktəbinin sosial-tibbi elmlər üzrə dosenti Yuan Çjanq bildirib ki, nəticələr ilk baxışdan gözlənilməz göründüyü üçün onların statistik qərəzin nəticəsi olub-olmadığını yoxlamaq vacib idi. Onun sözlərinə görə, aparılan təhlillər araşdırılan əsas qərəzlərin yüksək bədən çəkisi ilə əlaqəli sağqalma üstünlüyünü izah etmədiyini göstərib.

Enerji ehtiyatları sağqalma müddətinə necə təsir edə bilər?

Alimlərin irəli sürdüyü mümkün izahlardan biri orqanizmin qidalanmanın pisləşməsinə qarşı müqavimət göstərmək qabiliyyəti ilə bağlıdır. Demensiya aclıq hissini və qidalanma davranışını tənzimləyən beyin proseslərini poza bilər. Xəstəlik irəlilədikcə insanların yemək hazırlaması və müstəqil qidalanması da çətinləşə bilər. Bəzi xəstələrdə enerji sərfiyyatı artır, iştaha azalır, əzələ kütləsi və digər bədən toxumaları tədricən itirilir.

Tədqiqatçıların ehtimalına görə, daha çox piy ehtiyatına və ya əzələ kütləsinə malik insanlar qidalanmanın çətinləşdiyi dövrlərdə orqanizmin enerji ehtiyaclarını qarşılamaq üçün daha böyük ehtiyatlara sahib ola bilərlər. Bu ehtiyatlar qeyri-kafi qidalanmaya dözümlülüyü artıra bilər. Bununla belə, araşdırma həmin mexanizmin daha uzun sağqalmanın səbəbi olduğunu sübut etməyib.

Nyu-York Universitetinin Qlobal İctimai Səhiyyə Məktəbinin sosial və davranış elmləri üzrə dosenti, tədqiqatın aparıcı müəllifi Çanq bildirib ki, demensiya xəstələrində qidalanma ciddi problemə çevrilə bilər. Onun sözlərinə görə, beyində baş verən dəyişikliklər iştahanın və yeməyə təşəbbüsün azalmasına, enerji sərfiyyatının artmasına, eləcə də insanın müstəqil qidalanmaq qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Nəticədə xəstələrdə əzələ və bədən toxumalarının itirilməsi müşahidə edilə bilər. 

Tədqiqatda yüksək bədən çəkisi ilə daha uzun sağqalma arasında əlaqə aşkarlansa da, bu nəticələr demensiya xəstələrinin məqsədli şəkildə kökəlməsinin onların sağlamlıq vəziyyətini yaxşılaşdırdığını göstərmir. Araşdırma müşahidə xarakteri daşıyıb və mövcud bədən çəkisi fərqləri ilə ölüm riski arasındakı əlaqəni qiymətləndirib. Alimlər qəsdən çəki artırmağın sağqalma müddətinə təsirini sınaqdan keçirməyiblər. Çanq vurğulayıb ki, bu nəticələr demensiya xəstələrinin artıq çəkiyə və ya piylənməyə nail olmağa çalışmalı olduqları anlamına gəlmir. Bununla belə, onun sözlərinə görə, diaqnoz zamanı bədən çəkisi xəstənin sağqalma perspektivini qiymətləndirmək üçün faydalı göstərici ola bilər. Tədqiqatın nəticələri, həmçinin qidalanmanın demensiya xəstələrinin sağlamlığı və sağqalması baxımından mühüm rol oynadığını göstərir. 

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, səbəb hələ dəqiq məlum olmasa da, demensiya diaqnozu qoyulan zaman insanın bədən çəkisi onun sonrakı sağqalma perspektivinin qiymətləndirilməsində əhəmiyyətli göstərici kimi istifadə oluna bilər.

mənbə: scitechdaily.com