İngiltərənin Bat Universitetinin alimləri təkamül biologiyasında uzun illərdir müzakirə olunan bir nəzəriyyəni şübhə altına alan yeni araşdırmanın nəticələrini açıqlayıblar. Tədqiqat göstərib ki, hüceyrənin yaşaması üçün həyati əhəmiyyət daşıyan genlər digər genlərlə müqayisədə mutasiyalardan xüsusi qorunmur. Bu nəticə təkamül prosesində vacib genlərin daha az mutasiyaya məruz qalması ilə bağlı təxminən 50 illik fərziyyəyə ciddi suallar yaradır. Tədqiqatın müəllifləri – Bat Universitetinin Təkamül Mərkəzindən doktor Sofiya Radrizzani və professor Lourens D. Herst – Escherichia coli bakteriyasında və çörək mayasında spontan mutasiyaları araşdırıblar.
Noyabrın 12-də PLOS Biology jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər həyati əhəmiyyətli genlərin əlavə qorunma mexanizminə malik olduğuna dair heç bir sübut aşkar etməyiblər.
Genlərin hamısı orqanizm üçün eyni dərəcədə əhəmiyyət daşımır. Bəzi genlər DNT-nin surətinin çıxarılması və hüceyrənin yaşaması kimi fundamental prosesləri idarə edir. Digər genlərin itirilməsi isə orqanizmin fəaliyyətinə çox az təsir göstərir və ya heç bir ciddi nəticə doğurmur. Uzun müddət alimləri bir sual düşündürüb: orqanizmin yaşaması üçün vacib olan genlər zərərli mutasiyalardan təbii şəkildə daha yaxşı qorunurmu? Professor Lourens Herstin sözlərinə görə, təbii seçmə vacib genlərdə yaranan zərərli mutasiyaları daha sürətlə aradan qaldıra bilər. Çünki belə mutasiyaların orqanizmə zərər vurma ehtimalı daha yüksəkdir. Nəticədə bu genlərdə mutasiyaların sayı olduğundan az görünə bilər. Əslində isə bəzi mutasiyalar tədqiqatçılar onları qeydə almağa imkan tapmamış yoxa çıxır. Alimlər bu hadisəni şərti olaraq «xəyal mutasiyaları» adlandırırlar. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün tədqiqat qrupu təbii seçmənin təsirini minimuma endirən xüsusi «mutasiyaların toplanması» təcrübələrinin məlumatlarından istifadə edib. Üç ayrı yoxlama nəticələrin təbii seçmə səbəbindən ciddi şəkildə təhrif olunmadığını göstərib. Tədqiqatın həmmüəllifi doktor Sofiya Radrizzani əldə olunan məlumatların indiyədək toplanmış mutasiya nümunələri arasında ən geniş və etibarlı araşdırmalardan birini təşkil etdiyini bildirib.
Tədqiqatçılar genlərin mutasiya tezliyini onların hüceyrə üçün əhəmiyyəti ilə müqayisə ediblər. Bunun üçün ayrı-ayrı genlərin laboratoriya şəraitində silinməsinin nəticələrini araşdırıblar. Məlum olub ki, həyati əhəmiyyətli genin silinməsi hüceyrənin ölümünə səbəb olur, digər bəzi genlərin itirilməsi isə hüceyrənin fəaliyyətinə ciddi təsir göstərmir. Bu üsul alimlərə hüceyrənin ən çox ehtiyac duyduğu genlərin mutasiyaya daha az məruz qalıb-qalmadığını yoxlamağa imkan verib. Professor Herst bildirib ki, məlumatlar müxtəlif üsullarla təhlil edilsə də, hər iki orqanizmdə həyati əhəmiyyətli genlərin mutasiya tezliyinin daha aşağı olduğunu göstərən heç bir nəticə əldə edilməyib.
Alimlər həmçinin genlərin əhəmiyyətini onların istehsal etdiyi zülalların miqdarı və təkamül prosesi boyunca həmin genlərə təsir göstərən təbii seçmənin gücü əsasında da qiymətləndiriblər. Bu təhlillər də daha çox zülal istehsal edən genlərin daha az mutasiyaya uğramadığını və genlərin minilliklər ərzində təkamül tarixinin onların mutasiya tezliyini müəyyən etmədiyini göstərib.
Araşdırmanın nəticələri 1972-ci ildə başlayan və 2023-cü ildə yenidən gündəmə gələn elmi mübahisəyə aydınlıq gətirir.
Ənənəvi təkamül nəzəriyyəsinə görə, mutasiyalar genetik müxtəliflik yaradır, təbii seçmə və digər təkamül amilləri isə bu müxtəlifliyə təsir göstərərək müəyyən xüsusiyyətlərin nəsillər boyunca daha geniş yayılmasına şərait yaradır. Bunun tanınmış nümunələrindən biri Çarlz Darvinin 1835-ci ildə Qalapaqos adalarında müşahidə etdiyi ispinoz quşlarıdır. Bu quşlarda dimdiyin ölçüsü və forması ilə bağlı fərqlər təsadüfi mutasiyalar nəticəsində meydana gələ bilər. Müəyyən qida mənbələrinin üstünlük təşkil etdiyi şəraitdə həmin qidalardan daha yaxşı istifadə edə bilən dimdiyə malik quşların sağ qalmaq və çoxalmaq ehtimalı artır. Nəticədə bu xüsusiyyətlər sonrakı nəsillərdə daha geniş yayılır. Mübahisəli fərziyyə isə bundan bir qədər fərqli yanaşma irəli sürürdü: guya genin orqanizm üçün əhəmiyyəti həmin gendə mutasiyaların yaranma tezliyinə də təsir göstərir. Bu yanaşmaya əsasən, həyati əhəmiyyətli genlər mutasiyalardan daha yaxşı qorunur, orqanizmin uyğunlaşmasına kömək edə biləcək genlərdə isə mutasiyalar daha tez-tez baş verir. Məsələn, bakteriyalarda antibiotiklərə davamlılığın yaranmasına və quşların dimdik ölçüsünün dəyişməsinə səbəb olan mutasiyalar bu fərziyyəyə nümunə kimi göstərilirdi. Lakin bu yanaşmanın nəzəri baxımdan da müəyyən çətinlikləri var. Genlərdə mutasiyaların yaranma tezliyi onsuz da çox aşağıdır. Buna görə də ayrı-ayrı genlərdə mutasiya ehtimalının daha da azaldılması orqanizmə çox cüzi üstünlük verə bilər. Belə bir qoruyucu mexanizmin təbii seçmə nəticəsində formalaşmasını izah etmək də çətinləşir. Doktor Sofiya Radrizzani bu fərziyyənin elmi əsaslarının kifayət qədər güclü olmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, mutasiyaların vacib genlərdə daha yavaş baş verməsi ilə bağlı fikir köhnə fərziyyədir və müxtəlif formalarda vaxtaşırı yenidən gündəmə gətirilir.
Araşdırma zamanı alimlər mutasiya tezliyindəki fərqləri izah edə biləcək başqa bir amil də müəyyən ediblər. Məlum olub ki, DNT-nin surətinin çıxarılması prosesi zamanı daha gec köçürülən genlərdə mutasiyaların yaranma ehtimalı daha yüksək ola bilər.
Bu nəticə genomun müəyyən xüsusiyyətlərinin mutasiya tezliyindəki fərqləri izah edə bildiyini göstərir. Professor Herst vurğulayıb ki, tədqiqat zamanı mutasiya tezliyinə təsir göstərdiyi əvvəllər məlum olan amillər müşahidə edilsə də, ənənəvi təkamül modelinə alternativ kimi irəli sürülən fərziyyələri təsdiqləyən heç bir sübut əldə olunmayıb. Onun sözlərinə görə, yeni nəticələr təkamül nəzəriyyəsində mövcud yanaşmanın dəyişdirilməsini və ya yeni elmi paradiqmaya keçidi əsaslandırmır.
Yeni araşdırma genlərin orqanizm üçün əhəmiyyətinin onların mutasiyaya uğrama ehtimalını avtomatik olaraq azaltmadığını göstərir. Əldə olunan nəticələr mutasiyaların yaranması ilə təbii seçmənin təsirini bir-birindən fərqləndirməyin vacibliyini bir daha ortaya qoyur. Beləliklə, alimlərin gəldiyi qənaətə görə, vacib genlərin daha az mutasiyaya uğraması fikri indiyədək irəli sürüldüyü kimi ümumi bioloji qanunauyğunluq deyil.
mənbə: scitechdaily.com





Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.