Atəşfəşanlıq havanı və suyu düşünüldüyündən daha çox çirkləndirə bilər

Atəşfəşanlıq havanı və suyu düşünüldüyündən daha çox çirkləndirə bilər

Yeni araşdırmalar göstərir ki, atəşfəşanlıq nümayişləri təkcə möhtəşəm görüntü yaratmır. İstifadə olunmuş pirotexniki vasitələrin qalıqları suyun kimyəvi tərkibini dəyişə, atəşfəşanlıq və kütləvi tədbirlər zamanı havada insan sağlamlığı üçün zərərli hissəciklərin miqdarı isə arta bilər.

Yeni elmi araşdırmalara görə, atəşfəşanlığın ətraf mühitə təsiri son partlayışdan sonra da uzun müddət davam edir. 

ACS-in elmi jurnallarında dərc olunan üç tədqiqatda atəşfəşanlıqdan sonra ətraf mühitdə qalan tullantılar, havaya yayılan hissəciklər və atmosferə buraxılan kimyəvi maddələr araşdırılıb. Alimlərin qənaətinə görə, bu nəticələr atəşfəşanlığın həm ətraf mühitə, həm də insan sağlamlığına təsiri barədə daha dolğun təsəvvür yaradır.

Atəşfəşanlıq qalıqları suyun kimyəvi tərkibini dəyişə bilər

Pirotexniki vasitələr yandıqdan sonra geridə tam yanmamış yanacaq qalıqları, müxtəlif əlavələr, metal duzları və yanmış qablaşdırma materialları qalır. Environmental Science & Technology jurnalında dərc olunan laboratoriya araşdırması göstərib ki, bu qalıqlar göllərə və çaylara düşdükdə suyun kimyəvi tərkibində ciddi dəyişikliklər yarada bilər.

Araşdırma zamanı müəyyən edilib ki, pirotexniki vasitələrin qalıqları suya kalium və manqan kimi metal ionları, həmçinin sadə fenollar və kükürd tərkibli birləşmələrdən ibarət həll olmuş üzvi maddələr buraxır. Eyni zamanda, qalan bərk qalıqlar suda əvvəlcədən mövcud olan digər həll olmuş maddələri, xüsusilə daha iri və mürəkkəb molekullu birləşmələri özünə sorur. Alimlərin sözlərinə görə, bu kimyəvi dəyişikliklər mikroorqanizm icmalarının fəaliyyətini və su ekosistemlərinin tarazlığını poza bilər. Xüsusilə atəşfəşanlıqdan tez-tez və ya geniş miqyasda istifadə olunan ərazilərdə bu risk daha yüksəkdir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, istifadə olunmuş pirotexniki vasitələrin vaxtında toplanaraq düzgün qaydada utilizasiya edilməsi bu mənfi təsirlərin azalmasına kömək edə bilər.

Böyük tədbirlər zamanı atəşfəşanlıq havanın çirklənməsini artırır

Kütləvi tədbirlər zamanı havanın çirklənməsi müxtəlif mənbələrdən qaynaqlandığı üçün atəşfəşanlığın bu prosesdə payını dəqiq müəyyənləşdirmək çətin olur. Bu səbəbdən ACS ES&T Air jurnalında dərc olunan araşdırmanın müəllifləri Böyük Britaniyada keçirilən, bir neçə gün davam edən iri idman tədbiri zamanı havadakı hissəciklərin miqdarını ölçüblər. Müşahidələr nəticəsində həm iri, həm də xırda hissəciklərin konsentrasiyasında qısamüddətli, lakin nəzərəçarpacaq artım qeydə alınıb. Müəyyən olunub ki, havanın çirklənməsinin böyük hissəsi səyyar iaşə obyektlərindən yayılan tullantılar və nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti nəticəsində havaya qalxan toz hissəcikləri ilə bağlı olub. Lakin açılış və bağlanış mərasimləri zamanı havada xırda hissəciklərin miqdarında iki ayrı pik göstərici müşahidə edilib. Birinci artım tədbir iştirakçılarının əraziyə axını zamanı havaya qalxan tozla əlaqəli olub. İkinci, nisbətən aşağı səviyyəli artım isə atəşfəşanlıq nümayişi zamanı qeydə alınıb.

Ölçmələrin nəticələrinə əsasən, bütün tədbirlərdə iştirak edən şəxslərin havadakı çirkləndiricilərə məruz qalma səviyyəsinin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi həddi aşdığı müəyyən edilib. Tədqiqat müəllifləri hesab edirlər ki, iri kütləvi tədbirlər insanları sağlamlıq üçün təhlükəli olan xırda hissəciklərə məruz qoyan mühüm mənbələrdən birinə çevrilə bilər.

Atəşfəşanlıq havaya yalnız tüstü buraxmır

Araşdırmalar göstərir ki, atəşfəşanlıq havanın dumanlı görünməsinə yalnız tüstü vasitəsilə səbəb olmur. Bəzi pirotexniki vasitələrin tərkibində aminlər adlanan kimyəvi birləşmələr olur. Bu maddələr atmosferdə müxtəlif reaksiyalara girərək havanın keyfiyyətini aşağı salan aerozolların yaranmasına səbəb ola bilər.

Alimlər bu birləşmələrin partlayış zamanı tam parçalanıb-parçalanmadığını, yoxsa atmosferə yayıldığını müəyyən etmək üçün Çində Ay Yeni ili şənlikləri zamanı şəhərətrafı ərazidə havadakı qazların və hissəciklərin tərkibini ölçüblər.

Environmental Science & Technology Letters jurnalında dərc olunan nəticələr göstərib ki, adi günlərlə müqayisədə bayram dövründə, xüsusilə ən intensiv atəşfəşanlıq nümayişləri zamanı havada bir neçə növ aminin miqdarı kəskin artıb.

Bununla yanaşı, havada atəşfəşanlıqla əlaqəli digər çirkləndiricilərin, o cümlədən xırda hissəciklərin, sulfat və kalium ionlarının konsentrasiyasında da artım qeydə alınıb.

Tədqiqat müəlliflərinin qənaətinə görə, bu nəticələr atəşfəşanlığın bayramdan sonra havada uzun müddət qalan dumanlılığın yaranmasına təkcə görünən tüstü ilə deyil, həm də atmosferə buraxdığı müxtəlif kimyəvi maddələr vasitəsilə təsir göstərdiyini ortaya qoyur.

Mənbə:scitechdaily.com