ABŞ-da yerləşən Vera K. Rubin Rəsədxanasının məlumatları əsasında Günəş sistemində Neptunun orbitindən kənarda hərəkət edən yeni cırtdan planet namizədi aşkarlanıb. Müvəqqəti olaraq 2026 ED138 adlandırılan səma cisminin diametrinin təxminən 1 000 kilometr olduğu ehtimal edilir. İlkin hesablamalar təsdiqlənərsə, bu obyekt Günəş sistemində indiyədək müəyyən edilmiş ən iri cırtdan planet namizədlərindən biri olacaq.
Vaşinqton Universitetinin məlumatına görə, namizəd obyekt bu ayın əvvəlində ABŞ Milli Elm Fondunun (NSF) və Energetika Nazirliyinin (DOE) dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən Vera K. Rubin Rəsədxanasının Simonyi Səma Tədqiqatı Teleskopundan əldə olunan məlumatların təhlili zamanı aşkarlanıb. İlkin ölçmələr 2026 ED138-in Neptundan kənarda yerləşən iri səma cisimləri qrupuna aid olduğunu göstərir. Onun cırtdan planet statusu təsdiqlənərsə, Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının (IAU) rəsmi olaraq tanıdığı beş cırtdan planetə — Pluton, Serera, Erida, Haumea və Makemakeyə qoşulacaq.
Kəşfin nəticələri Harvard-Smitson Astrofizika Mərkəzinin baş astrofiziki Metyu Holman və Vaşinqton Universitetinin astronomiya professoru, Rubin Rəsədxanasının Günəş sistemi üzrə tədqiqat qrupunun rəhbəri Mario Yuriçin iştirakı ilə keçirilən mətbuat konfransında təqdim olunub. Namizəd obyekti ilk dəfə Holman müəyyən edib, Yuriç isə əlavə müşahidələr aparıb. Holmanın sözlərinə görə, 2026 ED138-in cırtdan planet olduğu təsdiqlənərsə, o, sayı az olan bu səma cisimləri qrupuna daxil olacaq. Alim bildirib ki, Rubin Rəsədxanası qarşıdakı 10 il ərzində cənub səmasının tam xəritəsini dəfələrlə çəkəcək və əvvəlki tədqiqatlarda diqqətdən kənarda qalan obyektlərin aşkarlanmasına imkan yaradacaq. Yuriç isə təxminən 1 000 kilometr diametrə malik belə böyük bir cismin aşkarlanmasının nadir hadisə olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bu, təxminən 20 il ərzində aşkar edilmiş ən böyük transneptun obyekti ola bilər. Üstəlik, kəşf teleskopun sınaq və sazlama mərhələsi hələ davam edərkən baş verib.
Məlumata görə, oktyabrın 13-də Metyu Holman 2026-cı ildə Rubin Rəsədxanası tərəfindən toplanmış məlumatları həmkarı Kevin Neypirlə birlikdə hazırladığı xüsusi proqram vasitəsilə təhlil edib.
Proqram hərəkət edən obyektlərə dair milyardlarla müşahidə qeydi arasından eyni səma cisminə aid olan məlumatları müəyyənləşdirmək üçün hazırlanıb. Holman bu üsulla 2026 ED138-i aşkarlayıb. Obyektin parlaqlığı və Yerdən deyil, Günəşdən olan məsafəsi onun qeyri-adi dərəcədə böyük ola biləcəyinə işarə edib. Holman ilk reaksiyasının sevinc və təəccüb qarışığı olduğunu bildirib. Belə obyektlərin nadir rast gəlindiyini qeyd edən alim ilkin mərhələdə hesablamalarda və ya proqramın işində səhv olub-olmadığını yoxlamağa başlayıb. Nəticələri dəqiqləşdirmək üçün Yuriç rəsədxananın kataloqlarını və görüntülərini yenidən araşdırıb və 2026-cı ilin mart ayına qədər uzanan daha 20 müşahidə qeydi aşkar edib. Bundan əlavə, tədqiqat qrupu 2026 ED138-i digər astronomik tədqiqatların 2016-cı ilə aid arxiv görüntülərində də müəyyənləşdirib. Bu məlumatlar obyektin orbitini on ildən artıq müddət ərzində izləməyə imkan verib.
Hazırda 2026 ED138 Günəşdən təxminən 46 astronomik vahid məsafədə yerləşir. Bir astronomik vahid Yerlə Günəş arasındakı orta məsafəyə — təxminən 150 milyon kilometrə bərabərdir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Pluton Günəş ətrafında orta hesabla 40 astronomik vahid məsafədə dövr edir. Günəş ətrafında Neptunun orbitindən daha uzaqda hərəkət edən bu cisim transneptun obyekti (TNO) hesab olunur. Alimlər belə obyektləri öyrənməklə Günəş sisteminin necə formalaşdığını, nəhəng planetlərin zamanla orbitlərini necə dəyişdirdiyini və kiçik səma cisimlərinin sistem daxilində necə yayıldığını anlamağa çalışırlar.
Bununla belə, bütün transneptun obyektləri cırtdan planet namizədi hesab edilmir. Əsas meyarlardan biri cismin ölçüsü və formasıdır. Cırtdan planet sayılması üçün səma cismi öz cazibə qüvvəsinin təsiri ilə təxminən kürə formasını alacaq qədər kütləyə malik olmalıdır.
2026 ED138-in Günəşdən məsafəsini, parlaqlığını və səthinin işığı əks etdirmə qabiliyyətinə dair ilkin qiymətləndirmələri nəzərə alan tədqiqatçılar onun ölçüsünün 600–1 500 kilometr arasında ola biləcəyini hesablayıblar. Bu ölçüdə buzlu səma cisimlərinin kürəyə yaxın formada olması gözlənilir. Bununla belə, obyektin dəqiq ölçüsünü müəyyənləşdirmək və onun cırtdan planet statusunu təsdiqləmək üçün əlavə müşahidələr aparılmalıdır. 2026 ED138 Süd Yolunun müstəvisinə yaxın, milyonlarla ulduzun yerləşdiyi sıx səma sahəsində aşkarlanıb. Bu səbəbdən obyektin əvvəlki teleskop müşahidələrində arxa fondakı çoxsaylı səma cisimləri arasında seçilməmiş olması ehtimal edilir. Rubin Rəsədxanasının cənub səmasını müntəzəm və davamlı şəkildə müşahidə etməsi, eləcə də milyonlarla, hətta milyardlarla işıq mənbəyinə aid məlumatları təhlil edən alqoritmlər tədqiqatçılara hərəkət edən kiçik səma cisimlərini müəyyənləşdirməyə imkan verib. 2026 ED138 Rubin Rəsədxanasının ilkin məlumatları toplamağa başladığı vaxtdan bəri aşkar edilən Günəş sistemi obyektlərinin sayını artırır. Rəsədxananın əsas layihəsi olan “Kosmos və Zamanın İrsi Tədqiqatı” (LSST) 2026-cı ilin iyununda başlayıb.
Layihənin rəsmi başlanmasından əvvəl, aprel ayında tədqiqat qrupu 11 mindən çox yeni asteroidin müşahidə olunduğunu açıqlamışdı. Onların təxminən 380-i yeni transneptun obyekti idi.
Həmin vaxt alimlər bu nəticələri gələcək kəşflərin yalnız başlanğıcı kimi qiymətləndirmişdilər. 2026 ED138-in aşkarlanması isə rəsədxananın Günəş sisteminin indiyədək az öyrənilmiş hissələrini araşdırmaq imkanlarını nümayiş etdirir.
Mario Yuriç bildirib ki, Rubin Rəsədxanası müşahidələrin sürəti, dərinliyi və dəqiqliyini birləşdirərək səmanın tədqiqində yeni imkanlar yaradır. Onun sözlərinə görə, yeni obyekt aşkar edildikdən sonra əvvəlki aylara, bəzən isə onilliklərə aid görüntülərdə də axtarış aparmaq mümkün olur. Bu üsul obyektlərin əvvəllər diqqətdən kənarda qalmış görüntülərdə müəyyənləşdirilməsinə və orbitlərinin daha dəqiq hesablanmasına kömək edir.
mənbə: phys.org
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.