Beyindəki xüsusi sinir dövrəsi keçmiş stressi yadda saxlayaraq gələcək reaksiyalara təsir edir

Alimlər keçmişdə yaşanan stressin beyini gələcək təhlükələrə qarşı niyə daha həssas etdiyini izah edə biləcək yeni sinir dövrəsi aşkar ediblər. Siçanlar üzərində aparılan tədqiqat göstərib ki, beynin ön hipotalamus nüvəsi stressə reaksiyanın gücünü tənzimləyir. Bu mexanizmin öyrənilməsi gələcəkdə posttravmatik stress pozuntusu kimi problemlərin müalicəsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.  Sinay dağındakı İkan Tibb Məktəbinin tədqiqatçıları beynin əvvəllər stress reaksiyalarında əsas rol oynadığı düşünülməyən bir hissəsində mühüm sinir dövrəsi müəyyən ediblər.

Sentyabrın 30-da Nature jurnalında dərc olunan araşdırma göstərib ki, ön hipotalamus nüvəsi (AHN) adlanan kiçik beyin strukturu təhlükəli hadisələrə verilən reaksiyanın gücünü tənzimləməyə kömək edir. 

Alimlər siçanlar üzərində apardıqları təcrübələrdə bu sahənin fəaliyyətini artırmaq və ya azaltmaqla heyvanların stressə reaksiyasını birbaşa dəyişə biliblər. Tədqiqatın aparıcı müəllifi, hazırda Britaniya Kolumbiyası Universitetinin psixologiya üzrə dosenti və Djavad Movağafyan Beyin Sağlamlığı Mərkəzinin üzvü olan Zakari Penningtonun sözlərinə görə, bəzi insanlar stressdən sonra ciddi psixi sağlamlıq problemləri yaşadığı halda, digərlərinin niyə daha dözümlü olması hələ tam aydın deyil.

Əvvəllər yaşanmış stressin, xüsusilə uşaqlıq dövründəki mənfi təcrübələrin və ya yetkinlikdə baş verən travmatik hadisələrin sonrakı stressə həssaslığı artıra bildiyi məlumdur. Lakin bu təsirin beyində hansı bioloji mexanizmlərlə yarandığı kifayət qədər öyrənilməyib. Pennington bildirir ki, yeni tədqiqat siçanların beynində əvvəlki stress təcrübəsindən sonra həssaslığın artmasına töhfə verən yeni sinir yolunu üzə çıxarıb. Bunun insanlarda da eyni rol oynayıb-oynamadığını müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalar lazımdır. 

Əvvəlki tədqiqatlarda stress və travmanın təsirləri əsasən üç beyin sahəsi ilə əlaqələndirilib: amiqdala, hipokamp və prefrontal korteks. Bu strukturlar emosiyaların emalında, yaddaşda, qərarvermədə və təhlükəyə reaksiyalarda iştirak edir. Uşaqlıqda yaşanan mənfi təcrübələrin və əvvəlki psixoloji travmaların sonradan posttravmatik stress pozuntusu (PTSP), təşviş və depressiya riskini artıra bilməsi də elmi araşdırmalarda göstərilib.

Lakin tədqiqatın baş müəllifi, İkan Tibb Məktəbinin nevrologiya üzrə dosenti və İnteqrativ Sistem Neyroelmi və Hesablama Mərkəzinin həm-direktoru Deniz Kayın sözlərinə görə, komanda araşdırmanı əvvəldən məlum olan beyin sahələri ilə məhdudlaşdırmayıb. Bunun əvəzinə, stressin təsirlərini müəyyənləşdirmək üçün bütün beyni sistemli şəkildə araşdırıb.

Nəticədə ön hipotalamus nüvəsi gözlənilməz namizəd kimi üzə çıxıb. Bu sahə ənənəvi olaraq orqanizmin əsas fizioloji funksiyalarının və müdafiə davranışlarının tənzimlənməsi ilə əlaqələndirilib. Onun əvvəlki stress təcrübəsini nəzərə alaraq gələcək reaksiyaların gücünə təsir göstərə biləcəyi isə tədqiqatçılar üçün gözlənilməz olub.

Alimlər sərbəst hərəkət edən siçanların beynindəki ayrı-ayrı neyronların fəaliyyətini izləmək üçün miniatür mikroskoplardan istifadə ediblər. Heyvanların müxtəlif intensivlikdə mənfi təcrübələrlə qarşılaşması zamanı ön hipotalamus nüvəsində baş verən dəyişikliklər müşahidə olunub. Nəticələr göstərib ki, bu beyin sahəsi yaşanan təcrübənin nə dərəcədə mənfi olduğunu əks etdirir. Əvvəllər stress keçirmiş siçanlarda isə həmin sinir dövrəsi daha həssas olub. Bundan əlavə, ön hipotalamus nüvəsinin amiqdala, hipokamp və medial prefrontal korteks də daxil olmaqla, təhlükənin emalında iştirak edən digər beyin sahələri ilə əlaqəliliyi güclənib. Ən mühüm nəticələrdən biri bu olub ki, ön hipotalamus nüvəsi sadəcə stressi qeydə almır, həm də ona verilən reaksiyanın intensivliyinə təsir göstərir.

Tədqiqatçılar bu sahənin fəaliyyətini artırdıqda siçanların müdafiə reaksiyaları güclənib. Fəaliyyət azaldıldıqda isə reaksiyalar zəifləyib. Daha diqqətçəkən nəticə amiqdaladan ön hipotalamus nüvəsinə məlumat ötürən sinir yolunun fəaliyyətinin dayandırılması zamanı əldə edilib. Bu müdaxilə əvvəlki stressin sonrakı təhlükəyə reaksiyanı gücləndirməsinin qarşısını alıb.

Beləliklə, nəticələr bu sinir dövrəsinin beynə keçmiş təcrübələrdən istifadə edərək gələcək hadisələrə verəcəyi reaksiyanın gücünü müəyyənləşdirməyə kömək etdiyini göstərir.

Deniz Kay bu mexanizmi səs səviyyəsini artırıb-azaldan tənzimləyiciyə bənzədib: kiçik bir sinir dövrəsinin fəaliyyətini dəyişməklə stressə reaksiyanın gücünü artırmaq və ya azaltmaq mümkün olub.

Stresslə əlaqəli pozuntuların müalicəsi üçün yeni istiqamət

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, stresslə əlaqəli psixi pozuntular üçün daha dəqiq müalicə üsulları hazırlamaq məqsədilə beynin əvvəldən məlum olan sahələrini araşdırmaqla kifayətlənmək olmaz. Bütün beyni əhatə edən yanaşma əvvəllər diqqətdən kənarda qalmış sinir dövrələrini və mümkün müdaxilə nöqtələrini üzə çıxara bilər.  Yeni aşkar edilmiş mexanizm travma və mənfi təcrübələrin beyində uzunmüddətli izlər buraxmasını anlamaq üçün əlavə imkanlar yaradır. Gələcəkdə bu yolun fəaliyyətinə təsir göstərmək stressə həssaslığın azaldılması və posttravmatik stress pozuntusunun əlamətlərinin yüngülləşdirilməsi üçün yeni müalicə yanaşmalarına zəmin yarada bilər. Bununla belə, indiki nəticələr yalnız siçanlar üzərində aparılmış təcrübələrə əsaslanır. Bu sinir dövrəsinin insanlarda stressə həssaslığa nə dərəcədə təsir etdiyini və onun təhlükəsiz şəkildə müalicə hədəfinə çevrilib-çevrilə bilməyəcəyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə tədqiqatlar aparılmalıdır.

Penningtonun fikrincə, stress gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir və insanlar müxtəlif vaxtlarda ona fərqli reaksiya verirlər. Bəzən insan çətin vəziyyətin öhdəsindən asanlıqla gəlir, başqa vaxtlarda isə eyni dərəcədə ciddi olmayan hadisə belə uzun müddət onun düşüncələrini məşğul edə bilir. Bu dəyişkənliyin bioloji əsaslarını anlamaq beynin keçmiş təcrübələri necə emal etdiyini və onların gələcək davranışlara necə təsir göstərdiyini izah etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

mənbə: medicalxpress.com