ABŞ alimləri süd vəzi xərçənginin qan dövranı vasitəsilə digər orqanlara necə yayıldığını öyrənmək üçün insan toxumalarından hazırlanmış çoxorqanlı çip sistemi yaradıblar. Yeni model xərçəng hüceyrələrinin sümük və ağciyər toxumalarına yerləşməsini və həmin toxumalarda dəyişikliklər yaratmasını laboratoriya şəraitində izləməyə imkan verir. Xərçəngin ilkin şişdən digər orqanlara yayılması — metastaz — xərçəngdən ölüm hallarının ən azı üçdə ikisinin əsas səbəblərindən biridir. Lakin metastazın qarşısını almağa yönəlmiş bir çox dərman klinik sınaqlarda gözlənilən nəticəni verməyib. Alimlər bunun səbəblərindən birinin metastaz prosesini dəqiq şəkildə təqlid edə bilən modellərin çatışmazlığı olduğunu bildirirlər. Kolumbiya Universitetinin Mühəndislik Məktəbinin professoru Qordana Vunyak-Novakoviç və həmkarları bu problemin həlli üçün insan toxumalarından istifadə edilən çoxorqanlı çip hazırlayıblar.
Tədqiqatın nəticələri Science Translational Medicine jurnalında dərc olunub.
Yeni sistemdə laboratoriya şəraitində yetişdirilmiş, millimetr ölçülü insan sümük və ağciyər toxumaları yerləşdirilib. Bu toxumalar xərçəng hüceyrələrinin hərəkət etdiyi damar axını ilə birləşdirilib.
Beləliklə, alimlər qan dövranına buraxılan süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin müxtəlif toxumalara necə çatdığını, damarların daxili səthinə necə yapışdığını və qan dövranından toxumalara necə keçdiyini müşahidə edə biliblər. Vunyak-Novakoviç bildirib ki, tədqiqatın əsas məqsədlərindən biri xərçəng hüceyrələrinin damarların daxili qişasını keçmək və sonradan yerləşdikləri toxumalarda yaşamaq qabiliyyətini araşdırmaq olub. Metastaz zamanı ilkin şişdən ayrılan xərçəng hüceyrələri qan dövranına daxil olur və bədənin uzaq orqanlarına çatır. Daha sonra həmin hüceyrələrin bir hissəsi toxumalara yerləşərək orada yeni şişlərin yaranmasına səbəb olur. Bu proses olduqca mürəkkəbdir. Xərçəng hüceyrələri həm orqanizmin müdafiə mexanizmlərindən yayınmalı, həm də daxil olduqları orqanın spesifik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşmalıdır.
Metastazın öyrənilməsində heyvan modellərindən uzun müddətdir istifadə olunur. Lakin insan və gəmirici orqanizmləri arasındakı bioloji fərqlər bəzi dərmanların heyvanlarda müsbət nəticə göstərməsinə, lakin insanlarda eyni nəticəni verməməsinə səbəb ola bilər. Yeni çipin əsas üstünlüklərindən biri isə insan toxumalarından istifadə edilməsidir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, sistem real xəstələrdən götürülmüş hüceyrə və toxumalardan istifadə etməklə metastazın insan orqanizmində baş verən bəzi xüsusiyyətlərini daha dəqiq araşdırmağa imkan verə bilər. Çip vasitəsilə alimlər xərçəng hüceyrələri ilə müxtəlif orqanların toxumaları arasındakı qarşılıqlı əlaqəni nəzarət olunan şəraitdə öyrənə və metastazda iştirak edən molekulyar mexanizmləri müəyyənləşdirə bilərlər.
Tədqiqat zamanı alimlər süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin sümük və ağciyər toxumalarında necə məskunlaşdığını müqayisə ediblər. Məlum olub ki, adətən sümüyə yayılmağa meyilli olan xərçəng hüceyrələri laboratoriya şəraitində hazırlanmış sümük toxumasında daha güclü məskunlaşıb və burada daha ciddi degenerativ dəyişikliklərə səbəb olub. Ağciyərə yayılmağa meyilli hüceyrələr isə əksinə, ağciyər toxumasında daha böyük pozuntular yaradıb və sümük toxumasında yalnız məhdud məskunlaşıb. Bu fərqli davranışlar xərçəng hüceyrələrinin metastaz zamanı müəyyən orqanlara üstünlük verməsini və həmin orqanların mikro-mühitinin prosesdə mühüm rol oynadığını göstərir.
Tədqiqatın diqqətçəkən nəticələrindən biri də xərçəng hüceyrələrinin hələ həmin orqana tam yerləşməmişdən əvvəl onun mühitini dəyişdirə bilməsidir. Alimlər həm sümük, həm də ağciyər toxumasında metastazöncəsi nişin formalaşması adlanan prosesin əlamətlərini müşahidə ediblər.
Bu proses zamanı xərçəng hüceyrələri uzaqdakı toxumalara müəyyən siqnallar göndərərək həmin toxumaların sonradan xərçəng hüceyrələrini qəbul etməsi üçün daha əlverişli vəziyyətə gəlməsinə səbəb ola bilər. Vunyak-Novakoviçin sözlərinə görə, xərçəng hüceyrələrinin qan dövranından toxumalara keçmək üçün müxtəlif baryerləri necə aşdığı müşahidə edilib. Eyni zamanda, xəstələrdə baş verən prosesə uyğun olaraq xərçəng hüceyrələrinin hələ həmin toxumaları kolonizasiya etməmişdən əvvəl onları özləri üçün daha əlverişli vəziyyətə gətirə bildiyi də göstərilib.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yeni çoxorqanlı çip metastazın öyrənilməsi ilə yanaşı, gələcəkdə xərçəng müalicələrinin sınaqdan keçirilməsində də istifadə oluna bilər. Kolumbiya Universitetinin doktorantı və tədqiqatın aparıcı müəlliflərindən biri İlariya Baldassarrinin sözlərinə görə, insan toxumalarının mühəndislik yolu ilə hazırlanması heyvan modellərindən əldə edilən məlumatları tamamlaya bilər.
Alimlər xüsusilə vurğulayırlar ki, sistemin ən mühüm üstünlüklərindən biri onun insan mənşəli və gələcəkdə konkret xəstəyə uyğunlaşdırıla bilməsidir. Bu yanaşma metastazın mexanizmlərinin daha dərindən öyrənilməsinə, xərçəng hüceyrələrinin hansı orqanlara və hansı səbəbdən yayıldığının araşdırılmasına, həmçinin yeni müalicə hədəflərinin müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər.
Araşdırma müəlliflərinin fikrincə, yeni model metastazın insan orqanizmindəki bəzi əsas xüsusiyyətlərini laboratoriya şəraitində təkrarlayaraq, əvvəllər birbaşa öyrənilməsi çətin olan prosesləri daha əlçatan edir.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.