Oxumaq, ünsiyyət qurmaq və tapmacalar həll etmək zehni sağlamlığı qorumağa kömək edə bilər

11 500 nəfərin iştirak etdiyi genişmiqyaslı araşdırma göstərib ki, mütaliə, musiqi dinləmək, sosial fəaliyyətlərdə iştirak etmək, tapmacalar həll etmək və yeni bacarıqlar öyrənmək yaşlı insanlarda koqnitiv funksiyaların qorunmasına kömək edə bilər. Bəzi iştirakçılarda isə koqnitiv pozuntuların əlamətləri artıq müşahidə olunmayıb. Krossvordlar, beyin məşqləri və müxtəlif hobbilər uzun müddətdir koqnitiv zəifləmənin qarşısını almağa kömək edən fəaliyyətlər kimi təqdim olunur. Əvvəlki tədqiqatların bəziləri bir neçə həftə ərzində intensiv beyin məşqlərinin koqnitiv pozuntuları azalda biləcəyini göstərsə də, bu cür proqramları gündəlik həyatda davamlı tətbiq etmək həmişə praktik deyil.

Pol Littlin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu qısa və gündəlik zehni fəaliyyətlərin koqnitiv sağlamlığa təsirini araşdırıb. The Lancet Primary Care jurnalında dərc olunan nəticələrə görə, krossvord həll etmək, kitab oxumaq, musiqi dinləmək, beyin məşqləri etmək və yeni bacarıqlar öyrənmək koqnitiv funksiyaların qorunmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Bəzi hallarda iştirakçılarda əvvəllər müəyyən edilmiş koqnitiv pozuntuların əlamətləri də aradan qalxıb.

Tədqiqatda yaşı 60–85 arasında olan və yüngüldən ağır dərəcəyədək koqnitiv pozuntuları olan 11 500 nəfər iştirak edib.

İştirakçıların koqnitiv vəziyyəti tədqiqatın əvvəlində qısa kompüterləşdirilmiş test vasitəsilə qiymətləndirilib. Bunun üçün oxuduğunu anlama və məntiqi mühakimə bacarıqlarını ölçən Baddeley verbal mühakimə testindən istifadə olunub.

Məntiqi mühakimə gündəlik həyatın bir çox sahəsində, o cümlədən maliyyə işlərini idarə etmək və alış-veriş etmək kimi fəaliyyətlərdə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu bacarıq həm də uzunmüddətli koqnitiv zəifləmənin mümkün göstəricilərindən biri hesab olunur və zehni məşqlərə həssasdır. İştirakçılar təsadüfi seçim əsasında üç qrupa bölünüblər. Birinci qrup — müqayisə qrupu: İştirakçılardan gündəlik zehni fəaliyyətləri barədə məlumat alınıb. Bu fəaliyyətlərə beyin oyunları, tapmacalar, krossvordlar, mütaliə, musiqi dinləmək, musiqi alətində ifa etmək, xor kollektivində iştirak etmək, dostlarla görüşmək və yeni dil öyrənmək daxil olub. Onların koqnitiv funksiyaları qiymətləndirilib və zehni sağlamlığı qorumaq üçün fiziki aktivlik, sağlam qidalanma və beyni stimullaşdıran fəaliyyətlərin əhəmiyyəti barədə elmi sübutlara əsaslanan qısa tövsiyələr verilib. İkinci qrup — onlayn dəstək: Bu qrupun iştirakçıları da eyni qiymətləndirmədən və maarifləndirmədən keçiblər. Bundan əlavə, onlara tədqiqatçılar tərəfindən hazırlanmış internet platformasından istifadə imkanı yaradılıb. Platforma beyin məşqlərini davam etdirmək və sağlam həyat tərzinə riayət etmək üçün avtomatlaşdırılmış dəstək və tövsiyələr təqdim edib. Üçüncü qrup — əlavə dəstək: Bu iştirakçılar da əvvəlki qruplarla eyni məlumatlandırmanı alıb və həmin internet platformasından istifadə ediblər. Əlavə olaraq, platformadan müntəzəm istifadəyə həvəsləndirmək üçün onlara bir mütəxəssislə, adətən tibb bacısı ilə, iki qısa görüş, telefon danışığı və ya elektron poçt vasitəsilə əlaqə imkanı təqdim olunub. Bir il sonra bütün iştirakçılar Baddeley testini yenidən yerinə yetiriblər.

Tədqiqatın sonunda hər üç qrupda koqnitiv göstəricilərdə yaxşılaşma qeydə alınıb. Tədqiqatçıları xüsusilə müqayisə qrupunun nəticələri təəccübləndirib. Nəticələrə görə, 12 aydan sonra:

• Birinci qrupda iştirakçıların 28 faizində artıq koqnitiv pozuntu əlamətləri müşahidə olunmayıb.

• İkinci qrupda iştirakçıların təxminən 33 faizində koqnitiv pozuntuların əvvəlki əlamətləri aradan qalxıb.

• Üçüncü qrupda bu göstərici təxminən 32 faiz təşkil edib.

İkinci və üçüncü qrupların test nəticələrində müqayisə qrupu ilə müqayisədə kiçik əlavə yaxşılaşmalar da qeydə alınıb. Əlavə mütəxəssis dəstəyi alan üçüncü qrupda yüngül koqnitiv pozuntusu olan insanların sayı müqayisə qrupu ilə müqayisədə 8 faiz az olub. Tədqiqatın əvvəlində koqnitiv pozuntusu olan iştirakçılar arasında isə ağır koqnitiv pozuntu yaşayanların sayı müqayisə qrupu ilə müqayisədə 18 faiz azalıb. Tədqiqatın əvvəlində və gedişində iştirakçıların sağlam qidalanması və fiziki aktivliyi ümumilikdə yaxşı səviyyədə olduğundan, alimlər müşahidə olunan dəyişikliklərin iştirakçıların beyni stimullaşdıran fəaliyyətləri daha çox yerinə yetirməsi ilə bağlı ola biləcəyini düşünürlər.

Müəlliflər nəticələrin şərhində bir neçə mühüm məhdudiyyətin nəzərə alınmalı olduğunu vurğulayırlar. İlk növbədə, araşdırmada klassik mənada tam nəzarət qrupu olmayıb. Birinci qrup müqayisə qrupu kimi çıxış etsə də, onun iştirakçılarına da koqnitiv sağlamlıq barədə tövsiyələr verilib, testlər aparılıb və gündəlik fəaliyyətləri haqqında suallar ünvanlanıb. Bu proses onların davranışlarını dəyişməyə və zehni sağlamlıqlarını qorumaq üçün əlavə addımlar atmağa sövq etmiş ola bilər. İkinci məhdudiyyət nəticələrə təsir göstərən amilləri müəyyənləşdirmək üçün məlumatların ətraflı təhlilinin hələ aparılmamasıdır. Həmçinin zehni məşqlərin faydasının uzun müddət davam edib-etmədiyini və demensiyanın inkişafına təsir göstərib-göstərmədiyini öyrənmək üçün iştirakçıların daha uzun müddət izlənilməsinə ehtiyac var.

Bu araşdırma beyin məşqlərinin və həyat tərzi dəyişikliklərinin koqnitiv sağlamlığa müsbət təsir göstərə biləcəyini nümayiş etdirən ilk tədqiqat deyil. Lakin müəlliflərin sözlərinə görə, bu, hətta qısa və gündəlik fəaliyyətlərin təsirini araşdıran ilk genişmiqyaslı sınaqdır. Nəticələr həmçinin göstərir ki, insanlara sadəcə maarifləndirici tövsiyələr vermək və onları gündəlik həyatda tətbiq edə biləcəkləri zehni fəaliyyətlərə yönləndirmək də müsbət dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, beyin yaşlı dövrdə də dəyişmək, uyğunlaşmaq və yeni biliklər öyrənmək qabiliyyətini saxlayır. Kitab oxumaq, dostlarla ünsiyyət qurmaq, musiqi dinləmək və tapmacalar həll etmək kimi sadə gündəlik fəaliyyətlər koqnitiv sağlamlığın qorunmasına töhfə verə bilər.

Bununla belə, tədqiqat nəticələri bu fəaliyyətlərin demensiyanın qarşısını mütləq aldığını sübut etmir. Onların uzunmüddətli təsirini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

mənbə: medicalxpress.com