Beyin keçmiş təcrübələrə əsasən nədən qorxmalı olduğunu necə öyrənir?

Rutgers Universitetinin alimləri beynin əvvəllər təhlükə ilə əlaqələndirilmiş hissi stimullara necə reaksiya verdiyini araşdırıblar. Tədqiqat qorxunun oxşar, lakin əslində təhlükə yaratmayan stimullara da şamil edilməsinin mexanizmlərini anlamağa kömək edə bilər.

ABŞ-ın Rutgers Universitetinin tədqiqatçıları beynin hansı hissi təcrübələrin qorxu reaksiyasına səbəb olmalı olduğuna necə qərar verdiyini üzə çıxarıblar.

Qorxu ilə bağlı qərarvermə mexanizmləri düzgün işləmədikdə, insan əvvəllər öyrəndiyi qorxu reaksiyasını real təhlükə yaratmayan vəziyyətlərdə də göstərə bilər. Narahatlıq pozuntuları və posttravmatik stress pozuntusu (PTSP) olan şəxslərdə bu cür uyğunlaşmamış reaksiyalara rast gəlinir.

Nature Communications jurnalında dərc olunan araşdırmaya Rutgers Universitetinin Nyu-Brunsvik kampusunun Psixologiya kafedrasında professor Con MakQanın laboratoriyasında çalışan tədqiqatçılar rəhbərlik ediblər. 

Qoxu, səs və ya görüntü kimi hər bir hissi stimul beyində çoxsaylı neyronları aktivləşdirir. Bir-birinə oxşar stimullar isə çox vaxt üst-üstə düşən neyron qruplarını işə salır. Beyin qorxulu təcrübədən sonra hansı stimullardan uzaq durmaq lazım olduğunu müəyyənləşdirərkən yalnız ilkin təhlükəli stimulu deyil, ona bənzəyən digər stimulları da qiymətləndirməlidir. Bunun üçün neyronların reaksiyalarının nə dərəcədə üst-üstə düşməsinin həmin stimulu təhlükəli hesab etmək üçün kifayət etdiyini müəyyənləşdirmək lazımdır. Beynin ilkin hissi stimulu ona bənzər digər stimullardan ayırması hissi fərqləndirmə adlanır. Bu proses zamanı beyin təhlükəli və təhlükəsiz stimullar arasındakı sərhədləri — qorxu sərhədlərini — müəyyənləşdirir.

Qoxularla əlaqəli qorxu reaksiyalarının necə formalaşdığını öyrənmək üçün tədqiqatçılar siçanlara müəyyən bir qoxunu zəif təhlükə ilə əlaqələndirməyi öyrədiblər. Daha sonra heyvanların həmin qoxuya, eləcə də ona oxşar və fərqli digər qoxulara reaksiyası zamanı beyindəki neyron aktivliyini ölçüblər.

Araşdırmada MakQanın laboratoriyasında birinci kursda təhsil alan doktorant Natalya Yefimova da iştirak edib. Alimlər qoxu hissinin ilkin emalında iştirak edən beyin sahəsini — olfaktor soğanağını — tədqiq ediblər. Tədqiqatçılar neyromodulyator dərmanları birbaşa bu sahəyə dəqiq mikroinfuzion üsulla yeridərək yerli tormozlayıcı sinir dövrələrinin fəaliyyətini dəyişdiriblər. Bununla da qoxu siqnallarının ilkin emalının qorxu sərhədlərinə və hissi fərqləndirməyə birbaşa təsir edib-etmədiyini yoxlayıblar. 

“Araşdırma göstərdi ki, qoxularla bağlı hissi fərqləndirmə və qorxu sərhədlərinin formalaşması beynin hissi məlumatları ilkin emal edən hissəsində baş verir”, — Yefimova bildirib. Alimlər siçanların olfaktor soğanağındakı tormozlayıcı sinir dövrələrini dəyişməklə heyvanların yeni, lakin oxşar qoxulara qorxu reaksiyasını nə dərəcədə asanlıqla şamil etdiklərinə təsir göstərə biliblər.

Qorxu ilə bağlı öyrənmə prosesi təhlükəni bildirən qoxunun aktivləşdirdiyi neyronlar qrupunda, eləcə də həmin neyronlara fiziki baxımdan yaxın yerləşən bəzi hüceyrələrdə tormozlayıcı dövrələrin fəaliyyətini dəyişir. Nəticədə heyvan yeni, lakin əvvəlki qoxuya bənzər bir qoxu ilə qarşılaşdıqda, aktivləşən neyronların bir hissəsi artıq təhlükə təcrübəsinin təsirinə məruz qalmış olur. Neyron qruplarının nə dərəcədə üst-üstə düşməsindən və beyində necə yerləşməsindən asılı olaraq, yeni qoxu da təhlükəli kimi qəbul edilə bilər. Bu mexanizm heyvanın heç vaxt birbaşa təhlükə ilə əlaqələndirilməmiş qoxuya niyə qorxu reaksiyası verdiyini izah etməyə kömək edir. 

“Bu nəticələr göstərir ki, beyin təhlükəli və təhlükəsiz stimullar arasındakı sərhədi əvvəllər düşünüldüyündən daha erkən — hissi məlumatların ilkin emalı mərhələsində müəyyənləşdirməyə başlayır”, — professor Con MakQan qeyd edib. Onun sözlərinə görə, hissi təlim və ya hissi məruzqalma terapiyasının neyrotransmissiyaya, yəni sinir hüceyrələri arasında siqnal ötürülməsinə təsir edən dərmanlarla birləşdirilməsi gələcəkdə narahatlıq pozuntuları və PTSP zamanı qorxunun həddindən artıq ümumiləşdirilməsinin müalicəsində faydalı ola bilər.Tədqiqat göstərir ki, olfaktor soğanaqdakı tormozlayıcı mexanizmlər hissi məlumatları sadəcə ötürmür. Onlar qorxulu təcrübədən sonra stimulların yaratdığı neyron aktivliyinin nə qədər geniş sahəyə yayılacağını da fəal şəkildə tənzimləyir. Beləliklə, əvvəlki təhlükə təcrübəsinin təsiri fərqli stimullara da yayıla bilər.

Başqa sözlə, beynin hissi məlumatları emal edən ilkin sahəsi yeni qoxunun əvvəllər təhlükə ilə əlaqələndirilmiş qoxuya kifayət qədər bənzəyib-bənzəmədiyini qiymətləndirməyə və onun qorxu reaksiyası yaradıb-yaratmayacağını müəyyənləşdirməyə kömək edir. MakQanın sözlərinə görə, normal qorxu reaksiyasının tədricən zəifləməsi əvəzinə qorxunun geniş şəkildə, demək olar ki, bütün stimullara şamil edilməsi yalnız emosiyalar və yaddaşla əlaqəli yuxarı beyin sahələrindəki neyroplastiklikdən qaynaqlanmaya bilər. Bu vəziyyət beynin ilkin mərhələdə stimulları necə təmsil etməsində baş verən dəyişikliklərlə də əlaqəli ola bilər.

mənbə: medicalxpress.com