Yuxu zamanı qeydə alınan beyin fəaliyyəti demensiyanın ilk klinik əlamətləri ortaya çıxmazdan illər əvvəl xəstəliyin riskini müəyyən etməyə kömək edə bilər. ABŞ-nin Kaliforniya Universitetinin San-Fransisko kampusu (UCSF) və Bostondakı Bet İsrail Diakoness Tibb Mərkəzinin alimlərinin apardıqları araşdırma göstərib ki, süni intellekt vasitəsilə hesablanan "beyin yaşı" insanın faktiki yaşından daha yüksək olduqda demensiyanın inkişaf riski əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Araşdırmanın nəticələri JAMA Network Open elmi jurnalında dərc olunub.
Tədqiqat çərçivəsində alimlər yuxu zamanı elektroensefaloqrafiya (EEQ) vasitəsilə qeydə alınan beyin elektrik aktivliyini təhlil edən maşın öyrənməsi modeli hazırlayıblar. Sistem əldə olunan məlumatlar əsasında insanın "beyin yaşını" hesablayır və onu təqvim yaşı ilə müqayisə edir. Nəticələr göstərib ki, beyin yaşının faktiki yaşı hər 10 il üstələməsi demensiyanın inkişaf riskini təxminən 40 faiz artırır. Əksinə, beyin yaşı təqvim yaşından daha gənc görünən şəxslərdə bu risk daha aşağı olub.
Alimlər modeli EEQ qeydlərində müəyyən edilən 13 mikroskopik göstərici əsasında hazırlayıblar.
Araşdırmada 40–94 yaş arasında olan təxminən 7 min nəfərin məlumatlarından istifadə edilib. İştirakçılar beş müxtəlif uzunmüddətli tədqiqatdan seçilib və onların heç birində müşahidələrin başlanğıcında demensiya aşkarlanmayıb. İştirakçılar 3,5 ildən 17 ilədək izlənilib. Bu müddət ərzində təxminən 1 000 nəfərdə demensiya inkişaf edib.
Təhlil göstərib ki, yuxu zamanı beyin dalğalarında müşahidə olunan incə və mürəkkəb nümunələr ənənəvi yuxu göstəricilərinin üzə çıxara bilmədiyi vacib məlumatları əks etdirə bilər.
Tədqiqat müəllifləri qeyd edirlər ki, əvvəlki genişmiqyaslı araşdırmalarda yuxunun ümumi müddəti, müxtəlif yuxu mərhələlərində keçirilən vaxt və ya yuxunun səmərəliliyi kimi klassik göstəricilərlə demensiya riski arasında əhəmiyyətli əlaqə müəyyən edilməmişdi.
UCSF Tibb Fakültəsinin psixiatriya üzrə dosenti Yue Lenqin sözlərinə görə, yuxunun fiziologiyası olduqca mürəkkəbdir və ümumi göstəricilər bu prosesi tam əks etdirmir.
Yaddaşla əlaqəli beyin dalğaları mühüm rol oynayır
Araşdırmada istifadə olunan EEQ göstəricilərinin bir neçəsi yaddaş və idrak funksiyalarının qorunması ilə əlaqələndirilir.
Bunlardan biri dərin yuxu zamanı müşahidə olunan yavaş delta dalğalarıdır. Digəri isə beynin xatirələrin möhkəmləndirilməsi və saxlanılmasında mühüm rol oynadığı hesab edilən qısa müddətli sürətli elektrik aktivliyi – "yuxu milləri"dir.
Tədqiqatın diqqətçəkən nəticələrindən biri də EEQ siqnallarında müşahidə olunan kəskin və böyük amplitudalı dəyişikliklərlə bağlı olub. "Kurtosis" adlandırılan bu göstərici demensiyanın daha aşağı riski ilə əlaqələndirilib. Alimlər bildirirlər ki, təhsil səviyyəsi, siqaret çəkmə, bədən kütlə indeksi, fiziki aktivlik, yanaşı xəstəliklər və genetik meyillilik kimi amillər nəzərə alındıqdan sonra da beyin yaşının yüksək olması ilə demensiya riski arasındakı əlaqə statistik cəhətdən əhəmiyyətli olaraq qalıb.
Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, EEQ müayinəsi qeyri-invaziv üsul olduğundan, gələcəkdə bu yanaşma demensiya riskinin xəstəxanadan kənarda da qiymətləndirilməsinə imkan yarada bilər.
Alimlər hesab edirlər ki, gələcəkdə hazırlanacaq geyilə bilən tibbi cihazlar yuxu zamanı beyin siqnallarını avtomatik qeydə alaraq riskin erkən qiymətləndirilməsini mümkün edə bilər.
Yue Lenqin sözlərinə görə, yuxu zamanı beyin fəaliyyəti beynin necə qocaldığını qiymətləndirmək üçün ölçülə bilən mühüm göstəricidir.
Araşdırma həmçinin göstərir ki, yuxunun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması beynin qocalma prosesinə müsbət təsir göstərə bilər. Əvvəlki tədqiqatlar yuxu pozuntularının müalicəsinin yuxu zamanı qeydə alınan beyin dalğalarını dəyişdirə bildiyini ortaya qoyub.
Tədqiqatın birinci müəllifi, Bet İsrail Diakoness Tibb Mərkəzinin nevrologiya üzrə dosenti Haoçi Sun bildirib ki, bədən kütlə indeksinin azaldılması, fiziki aktivliyin artırılması və yuxu apnesi riskinin aşağı salınması beyin sağlamlığına müsbət təsir göstərə bilər. Bununla belə, alim vurğulayıb ki, beyin sağlamlığını yaxşılaşdıran universal və ya "möcüzəvi" bir dərman mövcud deyil.
mənbə: www.sciencedaily.com
