Yeni beynəlxalq araşdırma aterosklerozun ürək-damar xəstəliklərinin əlamətləri ortaya çıxmazdan onilliklər əvvəl başlaya bildiyini göstərib. Tədqiqatda iştirak edən 16 mindən çox insanın yarısından çoxunda aterosklerotik lövhələr aşkarlanıb. Ateroskleroz – ürək-damar xəstəliklərinin böyük əksəriyyətinin əsasını təşkil edən proses – ilk simptomlar ortaya çıxmazdan xeyli əvvəl başlaya bilər.
Beynəlxalq tədqiqatın nəticələrinə əsasən, xəstəlik özünü sağlam hesab edən gənclərdə belə artıq erkən yaşlarda aşkar edilə bilər və onun yayılma səviyyəsi əvvəllər düşünüldüyündən daha yüksəkdir.
Araşdırmanın nəticələri 2026-cı il Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin (ESC) Konqresində xüsusi sessiyada təqdim olunub və eyni vaxtda New England Journal of Medicine jurnalında dərc edilib.
Tədqiqatda iştirak edən 16 808 nəfərin 57,1 faizində aterosklerotik lövhələr aşkarlanıb. Onların heç birində xəstəliyin simptomları və ya əvvəllər diaqnoz qoyulmuş ürək-damar xəstəliyi olmayıb.
Araşdırmaya Danimarkanın Kopenhagen şəhərindəki Rigshospitalet xəstəxanasının kardiologiya professoru Henning Bundgaard və İspaniyanın Carlos III Milli Ürək-Damar Tədqiqatları Mərkəzinin (CNIC) elmi direktoru, Hospital Universitario Fundación Jiménez Díaz xəstəxanasının kardioloqu və CIBERCV qrupunun rəhbəri Borja Ibáñez rəhbərlik edib.
Tədqiqatın məlumatları səssiz aterosklerozun yetkinlik dövrünün müxtəlif mərhələlərində yayılmasını müəyyənləşdirmək məqsədi daşıyan genişmiqyaslı REACT layihəsinin ilk mərhələsindən əldə edilib.
REACT Danimarkadakı Rigshospitalet və digər xəstəxanalarla İspaniyadakı CNIC arasında əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilən beynəlxalq təşəbbüsdür. Henning Bundgaard bildirib ki, REACT layihəsinin əsas məqsədi aterosklerozun erkən mərhələdə müəyyənləşdirilməsinə əsaslanan fərdiləşdirilmiş yanaşma vasitəsilə ürək-damar xəstəliklərinin ilkin profilaktikasını dəyişdirməkdir.
Ateroskleroz ürək-damar xəstəliklərinin əsas səbəbi hesab olunur və infarkt, insult və ya qəfil ölüm kimi ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. Aterosklerotik lövhəsi olan insanların hamısında simptomatik xəstəlik inkişaf etməsə də, dünyada hər il təxminən 20 milyon insan ürək-damar xəstəlikləri səbəbindən həyatını itirir. Bu ölümlərin böyük hissəsinin səbəbi aterosklerozdur. Xəstəlik isə uzun illər, hətta onilliklər ərzində heç bir əlamət vermədən davam edə və damarların daxilində aterosklerotik lövhələrin tədricən formalaşmasına səbəb ola bilər. Borja Ibáñezin sözlərinə görə, REACT layihəsi ürək-damar xəstəlikləri riskini yalnız qan təzyiqi, xolesterin səviyyəsi və siqaret çəkmə kimi ənənəvi risk faktorları əsasında qiymətləndirməkdən imtina edərək xəstəliyin simptomlar yaranmazdan əvvəl birbaşa görüntüləmə üsulları ilə aşkarlanmasına əsaslanan yeni yanaşma təklif edir. Bu yanaşmada profilaktik tədbirlər və risk faktorlarının müalicəsi yalnız ehtimal olunan riskə deyil, damarlarda aterosklerozun faktiki mövcudluğuna əsaslana bilər.
Tədqiqatın ilk mərhələsinin əsas məqsədlərindən biri aterosklerozun üç əsas damar bölgəsində – boyun, ayaq və ürəyi qidalandıran koronar damarlarda – yayılmasını və onun müxtəlif yaş qruplarında necə dəyişdiyini müəyyənləşdirmək olub. REACT layihəsinin ümumilikdə səkkiz il davam etməsi nəzərdə tutulur. Layihənin birinci mərhələsi – REACT-DETECT – 2024-cü ildə başlayıb. İkinci mərhələnin – REACT-PROTECT – 2027-2032-ci illərdə həyata keçirilməsi planlaşdırılır.
REACT layihəsinin ilk mərhələsində Danimarka və İspaniyada yaşı 18-70 arasında olan 16 808 nəfər tədqiqata cəlb edilib. İştirakçıların heç birində əvvəllər aterosklerotik ürək-damar xəstəliyi diaqnozu olmayıb. Onların hər biri boyun, bud və koronar arteriyalarda aterosklerotik lövhələrin aşkarlanması üçün qabaqcıl görüntüləmə müayinələrindən keçirilib. Bundan əlavə, ürək-damar xəstəlikləri üçün risk faktorları, qandakı biomarkerlər, omiks tədqiqatları üçün nümunələr və gözün tor qişasının görüntüləri də analiz edilib. Nəticədə aterosklerozla bağlı bu günə qədər hazırlanmış ən əhatəli məlumat bazalarından biri yaradılıb. Nəticələr göstərib ki, ateroskleroz çox gənc yaşlarda da mövcud ola bilər.
18-29 yaşlı insanların təxminən hər 13 nəfərindən birində ən azı bir arteriyada ateroskleroz aşkarlanıb. Yaş artdıqca bu göstərici tədricən yüksəlib və 60-70 yaş qrupunda hər 10 nəfərdən 9-na çatıb.
Araşdırmanın mühüm nəticələrindən biri də koronar arteriyalarında ateroskleroz aşkarlanan insanların əksəriyyətində boyun və ya ayaq arteriyalarında da xəstəliyin müəyyən edilməsidir.
Bu nəticə skrininq baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki boyun və bud arteriyalarının ultrasəs müayinəsi kompüter tomoqrafiyası ilə müqayisədə daha asan, sürətli və qeyri-invaziv üsuldur.
Ibáñez hesab edir ki, gələcəkdə daşına bilən ultrasəs cihazları səhiyyə işçiləri tərəfindən yetkinliyin erkən mərhələlərindən etibarən aterosklerozun skrininqi üçün əsas vasitəyə çevrilə bilər.
Tədqiqat aterosklerozun qadın və kişilərdə yaşla əlaqəli inkişafında mühüm fərqlərin olduğunu da ortaya çıxarıb. Kişilərdə aterosklerozun yayılma səviyyəsi daha erkən yaşlarda artmağa başlayıb. Kişilərdə müşahidə olunan aterosklerotik profil qadınlarla müqayisədə təxminən 5-10 il daha erkən formalaşıb.
Qadınlarda isə ən kəskin artım 40-60 yaş arasında müşahidə edilib. Bu dövr ümumilikdə menopauzaya keçid mərhələsi ilə üst-üstə düşür. Tədqiqat müəllifləri bunun ürək-damar xəstəliklərinin profilaktikasında cins və həyat mərhələsinə uyğunlaşdırılmış strategiyaların əhəmiyyətini göstərdiyini bildirirlər.
Araşdırmanın digər mühüm nəticəsi ondan ibarətdir ki, hazırda ürək-damar xəstəlikləri riskini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan ənənəvi üsullar, o cümlədən SCORE2 kimi risk qiymətləndirmə sistemləri, artıq səssiz aterosklerozu olan insanların yalnız kiçik bir hissəsini müəyyən edə bilir.
Borja Ibáñezin sözlərinə görə, nəticələr ürək-damar xəstəliklərinin profilaktikasında yeni yanaşmaya keçidin vacibliyini göstərir. Onun fikrincə, uzun illər ərzində ürək-damar riski yaş, qan təzyiqi və xolesterin kimi göstəricilər əsasında hesablanıb. Yeni tədqiqat isə xəstəliyin infarkt və ya insult törətməzdən əvvəl birbaşa aşkarlanmasının mümkün olduğunu göstərir. Tədqiqatçı vurğulayıb ki, gələcəkdə ürək-damar xəstəliklərinin profilaktikası daha dəqiq və fərdiləşdirilmiş olmalıdır. Ateroskleroz ən erkən mərhələdə müəyyən edilərsə, müdaxilə daha tez həyata keçirilə, müalicə fərdi şəkildə uyğunlaşdırıla və ürək-damar xəstəliklərinin ümumi yükü azaldıla bilər. Tədqiqatçılar REACT layihəsini Avropadan kənara da genişləndirirlər.
Borja Ibáñez bildirib ki, nəticələrin dünyanın müxtəlif regionlarında yaşayan əhali qruplarında təsdiqlənməsi üçün Hindistan, Sinqapur, Tanzaniya və Meksika ilə sıx əməkdaşlıq əlaqələri yaradılıb.
REACT layihəsi CNIC-in baş direktoru Valentin Fusterin rəhbərlik etdiyi PESA-CNIC-Santander tədqiqatının nəticələri əsasında inkişaf etdirilib. Fuster hazırda REACT layihəsində də birbaşa iştirak edir.
Valentin Fuster bildirib ki, PESA tədqiqatı aterosklerotik xəstəliyin orta yaşlı insanların əhəmiyyətli hissəsində mövcud olduğunu və həyat tərzi ilə əlaqəli olduğunu göstərib.
REACT çərçivəsində isə məqsəd xəstəliyin daha erkən yaşlarda necə yarandığını araşdırmaqdır.
Fusterin sözlərinə görə, alimlər uzun illərdir ateroskleroza erkən mərhələdə müdaxilənin yalnız xəstəliyin inkişafının qarşısını almaqla kifayətlənməyib, gələcəkdə onun müalicəsini belə mümkün edə biləcəyini irəli sürürlər. REACT layihəsinin qarşıdakı mərhələlərinin bu suala cavab verməsi gözlənilir.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.