Alimlər müəyyən ediblər: Jestlər beynin qrammatikanı emal etməsinə kömək edir

Yeni neyroimaging araşdırması göstərib ki, əl və bədən jestləri yalnız danışığı müşayiət etmir, həm də beynin qrammatik məlumatı, xüsusilə inkarlıq ifadə edən cümlələri emal etməsinə kömək edə bilər. Əllərimiz danışdıqlarımızı müşayiət etməklə kifayətlənməyə bilər. Onlar beynin qrammatikanı emal etməsinə də kömək edə bilər.

Neymegen şəhərindəki Maks Plank Psixolinqvistika İnstitutunun alimlərinin PNAS jurnalında dərc olunan yeni neyroimaging araşdırması göstərib ki, jestlər mənfi cümlələrin, yəni inkarlıq bildirən ifadələrin başa düşülməsini asanlaşdıra bilər. Bu, jestlərin qrammatik emala təsir etdiyini göstərən ilk neyrokoqnitiv sübut kimi təqdim olunur.

Danışıq dilini başa düşmək üçün mimika, səs tonu və jestlər mühüm rol oynayır. Məsələn, insanın içmə hərəkətini göstərməsi “içmək” sözünün başa düşülməsini asanlaşdıra bilər. Lakin alimlər jestlərin inkarlığı, yəni mənfi cümlələrin qrammatik quruluşunu başa düşməyə də kömək edib-etmədiyini araşdırıblar.

Tədqiqatın ilk müəllifi Hatice Zora bildirib ki, inkarlığı başa düşmək idrak baxımından mürəkkəb prosesdir. Çünki insan sadəcə təqdim olunan məlumatı emal etmir, həm də müəyyən hadisənin və ya hərəkətin baş vermədiyini müəyyən etməlidir.  Bununla belə, inkarlıq dildə çox geniş istifadə olunur və uşaqların ifadə etməyi öyrəndiyi ilk linqvistik hadisələrdən biridir. Alimlər inkarlığın müxtəlif kommunikasiya kanalları vasitəsilə çatdırıldıqda necə emal olunduğunu və beynin bu prosesi necə həyata keçirdiyini hələ tam müəyyənləşdirməyiblər.

Dillərdə inkarlığın ifadəsi fərqlənir

Bir çox dillərdə “deyil”, “yox” və ya “-mə/-mədi” kimi inkarlıq bildirən söz və ya şəkilçi felin əvvəlində yerləşir. Lakin türk dilində inkarlıq çox vaxt cümlənin sonunda, feldən sonra ifadə olunur.  Məsələn, “kazma” sözü “qazma” mənasını verir və burada inkarlıq bildirən “-ma” şəkilçisi felin sonunda gəlir. Bu isə türk dilində danışan insanların inkarlığın gəldiyini bildirən məlumatı cümlənin daha gec mərhələsində əldə etməsi deməkdir.

İnkarlığı ifadə edən jestlər də mədəniyyətlər arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Buna başı sağa-sola yellətmək, qaşların hərəkəti və müxtəlif əl jestləri aid ola bilər. Türkcə danışan insanlar “yox” mənasını ifadə etmək üçün tez-tez əli geriyə doğru çevirmək jestindən istifadə edirlər. Bu jest adətən inkarlıq bildirən “-ma” şəkilçisindən əvvəl gəlir. Fel üzərinə düşən vurğu da inkarlığın gələcəyinə dair əlavə işarə ola bilər. Tədqiqatçıları maraqlandıran əsas sual isə bu erkən jest və intonasiya siqnallarının mənfi cümlələrin başa düşülməsini, xüsusilə inkarlığın feldən sonra ifadə olunduğu türk dilində, asanlaşdırıb-asandlaşdırmadığı olub.

Beyin inkarlıq jestlərini sözlərdən əvvəl emal edir

Tədqiqatda ana dili türk dili olan 24 nəfər iştirak edib. Onlar mənfi cümlələrə qulaq asarkən beyin fəaliyyətləri elektroensefaloqrafiya (EEQ) vasitəsilə qeydə alınıb. Bəzi sınaqlarda mənfi cümlələr yalnız vurğunun dəyişməsi və ya jestlə müşayiət olunub. Digər sınaqlarda isə hər iki siqnal birlikdə təqdim edilib və bəzi hallarda heç bir əlavə siqnal olmayıb. Bu üsul tədqiqatçılara inkarlıqla bağlı siqnalların ayrı-ayrılıqda və ya birlikdə təqdim edildiyi zaman beynin reaksiyasını müqayisə etməyə imkan verib.

Müxtəlif siqnalları dəqiq nəzarətdə saxlamaq üçün alimlər rəqəmsal avatarlarından istifadə ediblər. Nəticələr göstərib ki, jestin əlavə olunması mənfi cümlələrin emalını asanlaşdırır. Vurğu ilə bağlı siqnal isə yalnız jestlə birlikdə təqdim edildikdə faydalı olub. Araşdırmanın rəhbəri, Maks Plank Psixolinqvistika İnstitutunun Multimodal Dil şöbəsindən Aslı Özyürek bildirib ki, inkarlığın feldən sonra ifadə olunduğu dillərdə jest və prosodiya, yəni nitqin vurğu və intonasiya xüsusiyyətləri, beynin bu qrammatik məlumatı daha erkən əldə etməsinə kömək edə bilər. Onun sözlərinə görə, jestlərin bəzi dillərdə digərlərinə nisbətən daha effektiv olması həmin dillərin qrammatik quruluşu ilə əlaqəli ola bilər.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, jest və intonasiyanın inkarlığın emalına bütün dillərdə kömək edib-etmədiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var. Gələcək tədqiqatlar bunun bütün dillər üçün ümumi xüsusiyyət, yoxsa inkarlığın feldən sonra ifadə olunduğu dillərdə formalaşmış multimodal uyğunlaşma olub-olmadığını araşdırmalıdır.

Jestlər qrammatikanın bir hissəsi ola bilər

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, qrammatik göstərici nitqdə gec təqdim olunursa, jestlər beyinə həmin qrammatik məlumatla bağlı daha erkən siqnal verə bilər. Bu isə jestlərin sadəcə danışığı müşayiət edən hərəkətlər olmadığını, müəyyən hallarda qrammatik emal prosesinin bir hissəsinə çevrilə biləcəyini göstərir. Hatice Zoranın sözlərinə görə, araşdırma jestlərin beynin qrammatikanı necə emal etdiyinə təsir göstərdiyini nümayiş etdirən ilk neyrokoqnitiv sübutu təqdim edir.

Tədqiqatçı vurğulayıb ki, qrammatika beyində təcrid olunmuş şəkildə emal edilmir. Əksinə, beyin müxtəlif kommunikasiya siqnallarını real vaxt rejimində birləşdirərək qrammatik mənanı formalaşdırır. Bu baxımdan jestlər də qrammatikanın bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.

mənbə: medicalxpress.com