Yeniyetməlik dövründə özünənəzarət əməli yaddaşdan daha gec formalaşır

33 mindən çox yeniyetmənin məlumatlarının təhlili göstərib ki, impulsiv reaksiyaların qarşısını almaq və davranışlara nəzarət etmək bacarığı yeniyetməlik dövrünün sonlarına qədər inkişaf etməyə davam edir. Əməli yaddaş isə daha erkən yaşlarda sabitləşir. Yeniyetməlik uşaqlıqdan yetkinliyə keçid mərhələsi olmaqla, insanın psixoloji, emosional və sosial baxımdan ciddi dəyişikliklər yaşadığı dövrdür. Əvvəlki psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu mərhələdə insan öz düşüncə və davranışlarına daha çox nəzarət etməyi, emosiyalarını daha yaxşı tənzimləməyi və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməyi tədricən öyrənir.

Yeniyetməlik dövründə baş verən bir çox dəyişiklik yaxşı sənədləşdirilsə də, müxtəlif yaşlarda gənclərin konkret zehni tapşırıqları adətən necə yerinə yetirdiyini göstərən genişmiqyaslı, əhali əsaslı istinad göstəriciləri hələ də məhduddur. Belə göstəricilər psixi sağlamlıq və ya davranış problemlərinə daha yüksək meyilliliklə əlaqəli ola biləcək inkişaf fərqlərinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.

Çin Tibb Elmləri Akademiyası və Pekin İttifaq Tibb Kolleci, Çin Beyin Tədqiqatları İnstitutu, Tsinxua Universiteti və digər elmi müəssisələrdən olan tədqiqatçılar 33 mindən çox çinli yeniyetmənin məlumatlarını təhlil ediblər. 

Nature Mental Health jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər iki mühüm zehni qabiliyyətin – inhibitor nəzarətin və işçi yaddaşın yaşla necə dəyişdiyini müəyyənləşdiriblər.

Tədqiqatçılar məqalədə bildiriblər ki, yeniyetməlik dövrü uyğunlaşma xarakterli emosional tənzimləmə və sosial davranışın əsasını təşkil edən icraedici funksiyaların inkişafı üçün həssas mərhələdir. Lakin icraedici funksiyaların inkişafına dair genişmiqyaslı normativ göstəricilər və bu normalardan kənara çıxmaların psixi sağlamlıq baxımından risklərlə əlaqəsi hələ tam aydın deyil. 

Tədqiqatçılar A-HELP (Adolescent Health Enhancing Long-term Plan) adlı davam edən layihə çərçivəsində 11-18 yaş arasında olan 33 622 çinli yeniyetmədən toplanmış məlumatları təhlil ediblər. Onlar müxtəlif yaş qruplarına daxil olan yeniyetmələrin inhibitor nəzarət və əməli yaddaş üzrə testlərdəki nəticələrini müqayisə ediblər. İnhibitor nəzarət insanın avtomatik, impulsiv və ya uyğun olmayan reaksiyanı dayandırmaq və ya boğmaq qabiliyyətidir. Məsələn, qarşı tərəf danışarkən onun sözünü kəsməmək, dərs oxuyarkən telefona gələn bildirişlərə əhəmiyyət verməmək və ya valideynə qəzəbli cavab verməzdən əvvəl dayanıb düşünmək bu bacarığın nümunələri sayıla bilər. 

Əməli  yaddaş isə hər hansı tapşırığı yerinə yetirərkən məlumatı müvəqqəti olaraq yadda saxlamaq və ondan istifadə etmək qabiliyyətidir. Bəzi hallarda insan mövcud vəziyyətdəki dəyişikliklərə uyğun olaraq yadda saxladığı məlumatı zehni şəkildə dəyişdirə bilər. Məsələn, təlimatların ardıcıllığını yadda saxlamaq, riyazi hesablamaları zehində aparmaq və ya resept üzrə yemək hazırlayarkən artıq hansı inqrediyentlərin əlavə edildiyini yadda saxlamaq əməli yaddaşın fəaliyyəti ilə mümkündür. Tədqiqatda inhibitor nəzarət Go/No-Go adlı sadə test vasitəsilə ölçülüb. Bu test zamanı iştirakçılara bir sıra stimullar göstərilib. Onlardan tez-tez təqdim olunan “Go” stimullarına sürətlə cavab vermək, daha az təqdim olunan “No-Go” stimullarına isə cavab verməmək tələb olunub.  Yeniyetmələrin əməli yaddaşı isə 1-back və 2-back tapşırıqları ilə qiymətləndirilib. İştirakçılara stimullar ardıcıllığı göstərilib və 1-back tapşırığında təqdim olunan stimulun dərhal əvvəlki stimulla, 2-back tapşırığında isə iki sınaq əvvəl təqdim edilmiş stimulla eyni olub-olmadığını müəyyənləşdirmək tapşırılıb.

Təhlilin nəticələri göstərib ki, inhibitor nəzarət yeniyetməlik dövrünün sonlarına qədər inkişaf etməyə davam edir, əməli yaddaşın göstəriciləri isə daha erkən mərhələdə sabit səviyyəyə çatır. Başqa sözlə, orta hesabla əməli yaddaşın inkişafında sabitləşmə inhibitor nəzarətlə müqayisədə daha erkən baş verir. Eyni zamanda, eyni yaşda olan yeniyetmələr arasında zehni fəaliyyət göstəricilərindəki fərqlər yaş artdıqca azalır.

Tədqiqatçılar bildiriblər ki, inhibitor nəzarət yeniyetməlik dövrünün sonlarına qədər formalaşmağa davam etdiyi halda, əməli yaddaş daha erkən mərhələdə sabitləşir və bununla yanaşı fərdlər arasındakı dəyişkənlik də azalır. Araşdırmada yaş üçün müəyyən edilmiş normal icraedici funksiya göstəricilərindən daha aşağı nəticələrin həmyaşıdlarla münasibətlərdə və davranışda daha çox problemlə, hiperaktivlik və diqqətsizliyin yüksək səviyyəsi ilə, eləcə də prososial davranışın azalması ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Bu əlaqələr ən çox yeniyetməlik dövrünün erkən mərhələsində nəzərə çarpıb və sonrakı yaşlarda tədricən zəifləyib.

Nəticələrin etibarlılığını və daha geniş əhali qruplarına tətbiq edilə bilməsini qiymətləndirmək üçün tədqiqatçılar ABŞ-da aparılan Adolescent Brain Cognitive Development araşdırmasında iştirak edən 11 549 yeniyetmənin mövcud məlumatlarını da təhlil ediblər. Bu müqayisə alimlərə icraedici funksiyaların inkişafında oxşar xüsusiyyətlərin və psixi sağlamlıqla əlaqələrin başqa ölkədə yaşayan yeniyetmələrdə də müşahidə olunub-olunmadığını araşdırmağa imkan verib.

Nəticələr ABŞ-dan olan yeniyetmələr üzərində aparılan təhlildə də oxşar olub. Tədqiqatçıların sözlərinə görə, əldə olunan nəticələr icraedici funksiyaların inkişafı üzrə əhali əsaslı istinad göstəriciləri təqdim edir və neyrokoqnitiv inkişafdan kənaraçıxmaların psixi pozuntuların ilkin əlamətləri ilə daha güclü əlaqələndiyi həssas dövrləri müəyyənləşdirir.

Alimlər hesab edirlər ki, tədqiqatın nəticələri gələcəkdə yeniyetmələrin inkişafını izah edən mövcud modellərin təkmilləşdirilməsinə kömək edə bilər. Eyni zamanda, yaşa uyğun psixi sağlamlığın qorunması, profilaktikası və dəstək proqramlarının hazırlanması üçün də bu məlumatlardan istifadə oluna bilər.

mənbə: medicalxpress.com