Bəşəriyyətin karbon izi artıq okeanın dərinliklərində də qeydə alınır

Sənaye inqilabı dövründə atmosferə buraxılan karbon Şimali Atlantikanın böyük hissəsində, hətta okean səthindən minlərlə fut aşağıda yerləşən sularda belə ölçülə bilən kimyəvi iz buraxıb

Alimlər qalıq yanacaqların yandırılması nəticəsində yaranan karbonun Şimali Atlantikanın dərinliklərinə qədər yayıldığını müəyyən ediblər. Tədqiqatçılar C-12 və C-13 izotopları arasındakı təbii nisbətin dəyişməsini ölçməklə sənaye fəaliyyətinin okeanın səthindən çox aşağıda yerləşən su kütlələrini də dəyişdirdiyini ortaya qoyublar. Kömür, neft və təbii qaz yandırıldıqda onların tərkibindəki karbon atmosferə daxil olur və C-13-ün C-12-yə nisbətini azaldır. Süss effekti (Suess effect) adlanan bu dəyişiklik alimlərə qalıq yanacaqlardan yaranan karbonu planetdə təbii şəkildə dövr edən karbonun böyük hissəsindən fərqləndirməyə imkan verir.

Okean səthi atmosferlə qaz mübadiləsi apararkən karbon qazını udur. Daha sonra okean cərəyanları, şaquli qarışma prosesləri və dərin suların formalaşması bu karbonu okeanın daxili hissələrinə daşıya bilir. Burada karbon atmosferdən onilliklər, hətta əsrlər boyu təcrid olunmuş vəziyyətdə qala bilər.

Sənaye mənşəli karbon izinin nə qədər uzağa yayıldığını müəyyənləşdirmək üçün Emma Bavuks və həmkarları Şimali Atlantikanın müxtəlif su nümunələrində karbon izotoplarının nisbətini təhlil ediblər. Nümunələr 2017 və 2018-ci illərdə MARIA S. MERIAN tədqiqat gəmisində aparılan ekspedisiyalar zamanı, okean hövzəsini başdan-başa keçən və təxminən 48° şimal enliyi boyunca uzanan marşrut üzrə toplanıb.

Geophysical Research Letters jurnalında dərc olunan araşdırmada həmçinin əvvəlki kükürd heksaflorid (SF₆) ölçmələrinin nəticələrindən istifadə edilib. Bu iz qaz insan fəaliyyəti nəticəsində yaranır və atmosferdən okeana daxil olur. Buna görə də onun miqdarı tədqiqatçılara suyun sonuncu dəfə nə vaxt okean səthi ilə təmasda olduğunu təxmin etməyə və karbon izotoplarının tərkibində insan fəaliyyətinin payını hesablamağa kömək edə bilər.

Emma Bavuks bildirib ki, Şimali Atlantikanın dərin su kütlələrində Süss effektinin artıq bu qədər nəzərəçarpacaq dərəcədə olması tədqiqatçıları təəccübləndirib. Alimlər araşdırdıqları demək olar ki, bütün su kütlələrində bu siqnalı müəyyən ediblər. Lakin onun gücü suyun atmosferlə nə qədər yaxın zamanda təmasda olmasından asılı olaraq dəyişib. Səthdən aşağıda yerləşən və nisbətən yaxın zamanda formalaşmış sularda qalıq yanacaq mənşəli karbonun izi daha aydın müşahidə olunub. Bunun əksinə olaraq, Şimal-Şərqi Atlantik Dərin Suları (Northeast Atlantic Deep Water) kimi qədim su kütlələrində bu siqnal son dərəcə zəif olub və ya ümumiyyətlə qeydə alınmayıb. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, belə sular bir neçə yüz il ərzində atmosferdən təcrid olunmuş vəziyyətdə qala bilər.

Şimali Atlantikanın qərb hissəsində isə fərqli mənzərə müşahidə olunub. Labrador dənizi sularında və Danimarka boğazından keçərək okeanın dərinliklərinə enən cərəyanlarda sənayedən əvvəlki dövrlə müqayisədə Süss effektində təxminən 0,3–0,6 promillik dəyişiklik müəyyən edilib. Tədqiqat qrupu Labrador dənizində böyük bir burulğanı da izləyib. Həmin burulğanın sənaye mənşəli karbonun aydın izini 2000 metr dərinliyə qədər daşıdığı müəyyənləşdirilib. Bu, insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan karbon izinin okeanın yalnız səthində deyil, dərin su qatlarında da yayıldığını göstərir.

Tədqiqatın nəticələri sənaye emissiyalarının yalnız atmosferi və okeanın səth qatlarını deyil, həm də okeanın dərinliklərində yerləşən, atmosferdən uzaq su kütlələrini dəyişdirdiyini göstərir.

Eyni kimyəvi dəyişiklik son onilliklər ərzində okean dibində toplanmış foraminiferlərin – mikroskopik dəniz orqanizmlərinin – qabıqlarında da qorunub saxlanılır. Foraminiferlər qabıqlarını ətrafdakı dəniz suyunda olan karbondan formalaşdırdıqları üçün onların fosilləri okean kimyasındakı dəyişikliklər barədə məlumat saxlaya bilir. Bu səbəbdən çöküntülərin ardıcıl təbəqələri qalıq yanacaq emissiyalarının artmasını gələcək geoloqlar üçün ölçülə bilən bir marker kimi qoruyub saxlaya bilər. 

"Okean dibi – Yer kürəsinin öyrənilməmiş interfeysi" (The Ocean Floor—Earth’s Uncharted Interface) Mükəmməllik Klasterində çalışan alimlər okeanın, onun ekosistemlərinin və okean dibinin qlobal karbon dövranının formalaşmasına necə təsir etdiyini araşdırmağa davam edirlər.

mənbə: scitechdaily.com