Beyin fəaliyyəti insanların dəyişən məqsədləri real vaxtda necə idarə etdiyini ortaya qoyub

İnsan beyni dəyişən vəziyyətlərə uyğun olaraq qərarları real vaxt rejimində yenidən formalaşdırır. Yeni araşdırma göstərib ki, bu prosesdə beynin müxtəlif bölgələri bir-birindən fərqli, lakin koordinasiyalı funksiyalar yerinə yetirir.

“Nature” jurnalında dərc olunan tədqiqatda alimlər insanların dinamik mühitlərdə qərar qəbul edərkən beyin fəaliyyətinin necə dəyişdiyini araşdırıblar.

Tədqiqatçılar iştirakçıların davranışını və beyin fəaliyyətini davamlı “ov” tapşırığı zamanı izləyiblər. Bu virtual reallıq oyununda iştirakçılar müxtəlif sürətlə hərəkət edən və istiqamətini dəyişən virtual hədəfləri idarəetmə çubuğundan istifadə etməklə təqib etməli və tutmalı olublar. Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, qərarların idarə olunmasında beynin üç əsas bölgəsi koordinasiyalı şəkildə iştirak edir. Hipokamp cari fəaliyyət planını izləyir və yeniləyir, xüsusilə planlaşdırmanın ilkin mərhələsində mühüm rol oynayır. Sol anterior singulat korteks strategiyanın dəyişdirilməsinin nə zaman lazım olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir. Orbitofrontal korteks isə konkret vəziyyətdə nəyin daha dəyərli olduğu barədə məlumat təmin edir.

Ənənəvi neyroelm tədqiqatlarında qərarvermə çox vaxt laboratoriya şəraitində birdəfəlik proses kimi öyrənilir. Lakin gündəlik həyatda qərarlar belə sabit xarakter daşımır.

Məsələn, insan işə gedərkən müəyyən marşrut seçə bilər, lakin yolda yaranan tıxac onu başqa istiqamətə yönəlməyə məcbur edə bilər. Eyni şəkildə, əvvəlcədən müəyyən yemək hazırlamaq planı da evdə lazımi inqrediyentin olmadığını gördükdə dəyişə bilər. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, belə vəziyyətlərdə qərar qəbul etmək yalnız bir seçim etməkdən ibarət deyil. İnsan eyni zamanda dəyişən şərtlərə uyğun olaraq məqsədlər arasında keçid etməli və davranışını yenidən qurmalıdır.

Bu prosesi araşdırmaq üçün alimlər 69 yetkin şəxsin iştirak etdiyi virtual reallıq təcrübəsi keçiriblər.

İştirakçıların 50-si sağlam könüllülər, 19-u isə ağır epilepsiya səbəbindən xəstəxanada beyin monitorinqindən keçən cərrahi xəstələr olub.

Oyunda iştirakçılar fiziki idarəetmə çubuğundan istifadə etməklə avatarı hərəkət etdirib və hərəkət edən kvadrat hədəfləri — “ovu” tutmağa çalışıblar. Hədəflərin hər biri müxtəlif sürətə və xal dəyərinə malik olub. Onların rəngləri də bu fərqləri göstərib. Hədəflərin hərəkət istiqaməti isə xüsusi alqoritm tərəfindən dinamik şəkildə müəyyənləşdirilib.

Beləliklə, iştirakçılar hədəfin hərəkəti dəyişdikcə öz strategiyalarını da davamlı şəkildə yeniləməli olublar.

Araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri iştirakçıların çox vaxt iki fərqli məqsəd arasında qarışıq vəziyyətdə qalması olub. İştirakçılar diqqətlərini yalnız bir hədəfə yönəltmək əvəzinə, yüksək və aşağı dəyərli hədəflər arasında daim keçid ediblər. İki hədəfin dəyəri eyni olduqda iştirakçılar vaxtın təxminən 36–41 faizini, dəyərlər fərqli olduqda isə 37–43 faizini belə qarışıq vəziyyətdə keçiriblər.

Tədqiqatçılar kompüter modelləşdirməsindən istifadə etməklə insanların hərəkətlərinə necə nəzarət etdiyini də araşdırıblar. Nəticələr qarışıq idarəetmə strategiyasının daha ehtimallı olduğunu göstərib. Bu strategiyanın iştirakçılar arasında ehtimalı orta hesabla 84 faiz ± 8 faiz təşkil edib.

Bu yanaşmada insan eyni anda iki ayrı hərəkət planını davam etdirir və onları birləşdirərək əl hərəkətini istiqamətləndirir. Bu strategiya iştirakçının yalnız bir hədəfə üstünlük verdiyi və digərini tamamilə nəzərə almadığı “qalib hər şeyi götürür” tipli keçid strategiyasından daha effektiv olub.

Tədqiqatçılar sağlam iştirakçılarla beyin monitorinqindən keçən epilepsiya xəstələrinin qərarvermə strategiyaları arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq də müəyyən etməyiblər.

Alimlərin fikrincə, bu nəticə insanların real və dəyişən mühitlərdə qərarlarının bir andan digərinə necə dəyişə bildiyini göstərir. Rəqabət aparan məqsədlər insanın davranışını müxtəlif istiqamətlərə çəkdikdə beyin bu məqsədləri eyni vaxtda nəzərə alaraq hərəkəti tənzimləyə bilir.

Tədqiqatın növbəti mərhələsində alimlər bu mexanizmin daha çox məqsəd, daha yüksək qeyri-müəyyənlik və digər insanların prosesə cəlb olunması kimi daha mürəkkəb vəziyyətlərdə necə işlədiyini araşdırmağı planlaşdırırlar.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qərarların real vaxtda necə formalaşdığının daha yaxşı başa düşülməsi gələcəkdə daha çevik qərarlar qəbul edə bilən robot və süni intellekt sistemlərinin hazırlanmasına da kömək edə bilər.

mənbə: phys.org