Göydə görünməyən çaylar hərəkət edir və yağış şəklində yerə düşən atmosfer nəminin mühüm mənbəyini daşıyaraq dünyanın müxtəlif bölgələrini su ilə təmin edir. “Atmosfer çayları”, “səma çayları” və ya “uçan çaylar” kimi tanınan bu hava axınları əvvəllər daha çox tanınan, lakin qısamüddətli və epizodik xarakter daşıyan atmosfer çaylarından fərqlənir.
Tədqiqatçılara görə, səma çayları atmosferdə nəmin daşındığı yolların davamlı şəkildə birləşməsi nəticəsində formalaşır. Bu sistemlər dənizdən gələn küləklərdən tutmuş aşağı hündürlüklərdə hərəkət edən güclü hava axınlarına və atmosfer çaylarına qədər müxtəlif külək proseslərinin ümumi təsirini özündə birləşdirir. Bu çaylar iqlim miqyasında ekosistemlərin yaşaması üçün mühüm rol oynayır və dünyanın müxtəlif bölgələrindən keçərək böyük məsafələr qət edir. Məsələn, əvvəlki araşdırmalardan birində Pakistanı təmin edən rütubət axınlarının Skandinaviyadan Madaqaskara qədər uzandığı müəyyən edilmişdi. İqlim dəyişikliyinin yaratdığı istiləşmə və quraqlıq fonunda bu hava mənşəli su sistemlərinin xəritələşdirilməsi və idarə olunması su ehtiyatlarının davamlılığı baxımından getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Yeni genişmiqyaslı araşdırmada alimlər Cənubi Amerikanı təmin edən səma çaylarını öyrənmək üçün riyazi modellərdən və müşahidə edilmiş iqlim məlumatlarından istifadə ediblər.
Tədqiqatçılar əvvəlcə qitənin əsas küləküstü hövzələrini müəyyənləşdiriblər. Bunlar səma çaylarını su ilə təmin edən əsas rütubət mənbələridir. Su dənizlərdən buxarlanaraq, torpaqdan atmosferə keçərək və bitkilərin transpirasiya prosesi nəticəsində — başqa sözlə, bitkilərin “tərləməsi” ilə — atmosferə daxil olur. Alimlər həmçinin müəyyən ərazilərin rütubət təminatında mühüm rol oynayan “dönüş nöqtələrini” müəyyənləşdiriblər. Bu nöqtələrdən sonra küləküstü ərazilərdən gələn rütubətin konkret bölgəyə təsiri kəskin şəkildə azalır. Daha sonra Cənubi Amerika üzərində hərəkət edən səma çaylarının müxtəlif növləri təsnif edilərək xəritələşdirilib. Bununla tədqiqatçılar bu hava axınlarının nə qədər məsafə qət etdiyini, hansı sürətlə hərəkət etdiyini və yağış şəklində nə qədər su buraxdığını müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmada səma çaylarının yaratdığı su dövranı dörd əsas tipə — G1, G2, G3 və G4 qruplarına bölünüb.
G1 qrupuna okeanlardan gələn və Cənubi Amerikaya daxil olan, rütubətlə zəngin səma çaylarının başlanğıc bölgələri daxildir. Bunlar qitəyə rütubətin əsas giriş nöqtələridir, lakin yalnız sahilyanı ərazilərlə məhdudlaşmır. G2 bölgələri atmosferdəki rütubətin daxili ərazilərə doğru hərəkəti zamanı itə və ya azala bildiyi drenaj zonalarıdır. G3 səma çaylarının qəfil yavaşladığı əraziləri əhatə edir. Bu zonalarda atmosferdəki rütubətin miqdarı əhəmiyyətli dərəcədə azalır və həmin ərazilər yağıntının formalaşması üçün daha çox qitə daxilindəki buxarlanma prosesindən asılı olur. Tədqiqatçılar hesab edir ki, bu ərazilərin bəziləri böyük çay hövzələrinin yuxarı hissəsində yerləşdiyindən onların su ehtiyatlarının idarə olunmasından əhəmiyyətli fayda əldə etmək mümkündür. G4 isə atmosfer düzənliklərinə bənzədilir və əsasən küləyin istiqamətində daha uzaqda yerləşən əraziləri əhatə edir. Yerüstü çayların düzənliklərindən fərqli olaraq, bu bölgələrə səma çayları ən az miqdarda rütubət gətirir. Buna görə də burada su qıtlığı yaşayan şəhərlərin yerləşmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, suyun atmosferdə harada daha çox, harada isə daha az olduğunu müəyyənləşdirmək bütöv bir qitənin, hətta gələcəkdə planet miqyasında su ehtiyatlarının idarə olunmasına kömək edə bilər.
Lakin səma çaylarını izləmək və idarə etmək olduqca çətindir. Bunun əsas səbəblərindən biri onların dinamik və dəyişkən xarakter daşımasıdır. Alimlərin qeyd etdiyi kimi, küləklərin istiqamətinin dəyişməsi hətta bir gün ərzində sahilyanı şəhərlərə doğru hərəkət edən rütubət axınının istiqamətini dəyişə bilər.
Bundan başqa, səma çaylarının rütubətlə “yüklənməsi” və suyun atmosferdən ayrılması proseslərinə çoxsaylı quru ekosistemi amilləri təsir göstərir.
Buna baxmayaraq, alimlər səma çaylarının qorunması ilə bağlı bəzi əsas tədbirlərin artıq məlum olduğunu bildirirlər.
Meşələrin qorunması və yeni meşələrin salınması, xüsusilə küləküstü hövzələrdə, əsas tədbirlərdən biri hesab olunur. Meşələrin qorunması səma çaylarında rütubətin miqdarını artırmağa və nəticədə daha quraq ərazilərə düşən yağıntının çoxalmasına kömək edə bilər.
Tədqiqatçılar Perunun Ukayali bölgəsini nümunə göstərirlər. Onların sözlərinə görə, küləküstü ərazilərdə meşələrin qırılması səma çayları vasitəsilə həmin bölgədə illik yağıntının 5–13 faiz, illik səth axınının isə 19–50 faiz azalmasına səbəb ola bilər. Yeni araşdırma səma çaylarının və onları formalaşdıran əsas küləküstü mənbələrin təsirini dünya miqyasında qiymətləndirmək üçün sistemli və riyazi çərçivə də təqdim edir. Alimlər hesab edirlər ki, bütün ərazilərə eyni yanaşmanın tətbiqi əvəzinə, hər bir bölgənin özünəməxsus xüsusiyyətlərini nəzərə alan meyarlar hazırlanmalıdır. Lakin su təhlükəsizliyinin təmin olunması yalnız ayrı-ayrı ərazilərin səylərindən asılı deyil.
Tədqiqatçıların fikrincə, bu hövzələr çox vaxt inzibati və coğrafi sərhədləri aşır. Buna görə də onların səmərəli idarə olunması müxtəlif regional idarəetmə qurumları arasında əməkdaşlıq tələb edir.
Ümumilikdə, qitələr miqyasında atmosferdəki rütubətin miqdarının ölçülməsi və hərəkətinin izlənməsi gələcəkdə dünyanın müxtəlif bölgələrində su ehtiyatlarının idarə olunması strategiyalarının hazırlanması üçün mühüm vasitəyə çevrilə bilər.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, səma çaylarının su idarəetmə sistemlərinə daxil edilməsi qlobal su çatışmazlığının qarşısının alınması istiqamətində mühüm addımlardan biri ola bilər.
Araşdırmanın nəticələri “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.
mənbə: www.sciencealert.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.