Qədim otlaqlar niyə şumlandıqdan sonra əvvəlki kimi bərpa olunmur?

Alimlər dünyanın müxtəlif bölgələrindəki otlaqları araşdıraraq onların məhv edildikdən sonra niyə əvvəlki vəziyyətinə tam qayıtmadığını müəyyənləşdiriblər. Məlum olub ki, yeni yaranan otlaqlarda sürətlə böyüyən bitkilər üstünlük qazanır və qədim otlaqlara xas olan yavaş böyüyən, uzunömürlü bitkilər geri qayıtmaqda çətinlik çəkir. 10 min illik çöl sahəsinin qarğıdalı əkmək üçün şumlandığını və ya savannanın yerində ticarət mərkəzi salındığını təsəvvür edin. Bu ərazilər sonradan tərk edilərək təbiətin ixtiyarına buraxılsa, illər keçdikcə yenidən yaşıllaşa bilər. Lakin yeni araşdırmalar göstərir ki, belə ərazilər zahirən əvvəlki görünüşünə qayıtsa da, bitki tərkibi və ekosistem xüsusiyyətləri baxımından əvvəlki vəziyyətinə tam qayıtmır.

Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada dünyanın altı qitəsində yerləşən otlaq əraziləri araşdırılıb.

Otlaqlar ilk baxışda sadəcə geniş, ağacsız ərazilər kimi görünə bilər. Lakin onların torpağın altında geniş kök sistemləri yerləşir. Bu köklər su axınının azalmasına, torpaq eroziyasının qarşısının alınmasına və atmosferdəki karbonun saxlanmasına kömək edir. Otlaqlar eyni zamanda mal-qara üçün yem mənbəyi, çoxsaylı bitki və heyvan növləri üçün yaşayış mühitidir. Onlar Yer kürəsindəki quru ərazilərin təxminən dörddə birini əhatə edir və dünya üzrə bir milyarddan çox insanın həyat və dolanışığında mühüm rol oynayır.Avrasiyanın Macarıstandan Çinə qədər uzanan nəhəng çölləri, Şimali Amerikanın Böyük Düzənlikləri və Afrikanın savannaları dünyanın ən böyük otlaq ekosistemləri sırasındadır.

Son bir neçə əsrdə dünyanın bir çox qədim otlaqları əkin sahələrinə, ağac plantasiyalarına və şəhərsalma ərazilərinə çevrilib. Məsələn, Braziliyada biomüxtəlifliyi ilə seçilən Serrado savannası hər üç aydan bir London şəhərinin sahəsinə bərabər ərazini itirir. Hindistanda isə savannaların sahəsinin 1880-ci ildəki təxminən 100 milyon akrdan 2010-cu ildə 60 milyon akra qədər azaldığı bildirilir. Şimali Amerikada da tarixi otlaq ərazilərinin yarısından az hissəsi bu günə qədər qorunub saxlanılıb. Digər tərəfdən, dünyanın müxtəlif yerlərində milyonlarla hektar kənd təsərrüfatı torpağı istifadədən çıxarılır. Bu ərazilərdə zamanla yeni, ikinci dərəcəli otlaqlar formalaşa bilir. Lakin əvvəlki araşdırmalar göstərib ki, belə otlaqların qədim otlaqlardakı biomüxtəlifliyi bərpa etməsi onilliklər çəkə bilər. Hətta bəzi bitki növləri əsrlərlə davam edən bərpadan sonra belə geri qayıtmır.

Yeni araşdırmada Michigan Dövlət Universitetinin alimləri və beynəlxalq həmkarları altı qitədəki otlaqlardan 742 bitki növünə aid məlumatları təhlil ediblər. Tədqiqatçılar heç vaxt şumlanmamış və kənd təsərrüfatına çevrilməmiş qədim otlaqları müxtəlif mərhələlərdə bərpa olunan daha gənc otlaq əraziləri ilə müqayisə ediblər. Nəticələr maraqlı olub: otlaqların dünyanın hansı bölgəsində yerləşməsindən asılı olmayaraq, qədim və yeni bərpa olunan otlaqlar arasında oxşar fərqlər müşahidə edilib. Təbii ki, Şimali Amerikanın hündür otlu çöllərindəki bitkilər Braziliyanın Serrado savannasında və ya Şərqi Afrika savannalarında yaşayan bitkilərlə eyni deyil. Lakin bütün bu ərazilərdə qədim və sonradan bərpa olunan otlaqlar arasında bitkilərin böyümə xüsusiyyətləri baxımından nəzərəçarpacaq fərqlər ortaya çıxıb.

Alimlərin fikrincə, qədim otlaq şumlandıqda ilk növbədə uzunömürlü və yavaş böyüyən çoxillik bitkilər itir. Bu bitkilərin qalın və möhkəm yarpaqları onları quraqlıq, ot yeyən heyvanların təsiri və yanğın kimi çətin şəraitə daha davamlı edir. Lakin məhz yavaş böyümələri onların məhv edilmiş ərazidə yenidən üstünlük qazanmasına mane olur. Michigan Dövlət Universitetinin professoru Lars Brudviqin sözlərinə görə, bu bitkilər çətin şəraitə uyğunlaşsalar da, çox yavaş böyüdükləri üçün bərpadan sonrakı ərazilərdə digər bitkilərlə rəqabət aparmaqda çətinlik çəkirlər. Bunun əvəzinə əraziyə daha sürətlə böyüyən və su ilə qida maddələrindən daha effektiv istifadə edən bitkilər yayılır.

 Məsələn, ABŞ-ın cənub-şərqindəki şam savannalarına xas olan quraqlığa davamlı telotu (Aristida stricta) kimi yerli çoxillik bitkilər bərpa olunan otlaqlarda əvvəlki qədər üstünlük təşkil etmir. Onların yerini daha sürətlə çoxalan illik bitkilər, o cümlədən ağ quzuqulağı (Chenopodium album) kimi növlər tuta bilir. Bu bitkilər su və qida maddələri uğrunda rəqabətdə daha üstün vəziyyətə gəlirlər. Bərpa olunan otlaqlarda bitkilərin daha hündür böyüməsi də müşahidə edilir. Bu isə onlara günəş işığı uğrunda rəqabətdə üstünlük verir. Tədqiqatın müəllifi Aşiş Nerlekarın sözlərinə görə, bu bitkilər çoxaldıqda növbəti nəsil də eyni xüsusiyyətləri daşıyır və nəticədə onlar ərazidə qısa müddətdə üstünlük qazanırlar.

Araşdırma göstərib ki, qədim otlaqlarla sonradan bərpa olunan ərazilər arasındakı fərqlər qısa müddətli deyil. Bəzi hallarda ikinci dərəcəli otlaqlardakı bitkilərin 300 il sonra belə qədim otlaqlardakı bitkilərdən daha hündür olduğu müəyyən edilib. Bu isə o deməkdir ki, ərazi yaşıllaşsa və zahirən əvvəlki görünüşünə qayıtsa belə, onun ekoloji quruluşunun tam bərpa olunması çox uzun vaxt tələb edə bilər.

Alimlər hesab edir ki, əldə olunan nəticələr otlaqların qorunması və bərpası ilə bağlı yanaşmaların dəyişdirilməsinin vacibliyini göstərir. Tədqiqatçılar hələ araşdırmalıdırlar ki, bərpa olunan otlaqlardakı bu bitki dəyişiklikləri onların atmosferdən karbon qazını udmaq və qida maddələrini dövriyyəyə qaytarmaq kimi ekoloji funksiyalarına necə təsir edir. Lakin bir məqam artıq aydındır: ikinci dərəcəli otlaqlar qədim otlaqların sadəcə yeni versiyası deyil. Onların bitki tərkibi və ekoloji xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Alimlər hesab edir ki, qədim otlaqların əvvəlki vəziyyətinə mümkün qədər yaxın bərpası üçün təbiətin özbaşına bərpasını gözləmək kifayət etməyə bilər. Bunun üçün toxumların səpilməsi, yerli bitkilərin köçürülməsi və digər aktiv bərpa tədbirləri həyata keçirilməlidir.

Aşiş Nerlekarın sözlərinə görə, mövcud qədim otlaqların qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki təbiətdə itirilmiş qədim otlaq ekosistemini qısa müddətdə yenidən yaratmaq mümkün deyil.

mənbə: phys.org