Depressiyadan əziyyət çəkən yetkinlərdə yeni beyin hüceyrələrinin yaranması dayanır

Kolumbiya Universitetinin alimləri depressiyadan əziyyət çəkən insanların beynində yeni neyronların yaranması prosesinin zəiflədiyini müəyyən ediblər. Tədqiqat depressiyanın beyində genişmiqyaslı molekulyar dəyişikliklərlə müşayiət olunduğunu da göstərib.

Kolumbiya Universitetinin Vagelos Həkimlər və Cərrahlar Kollecinin alimlərinin apardığı yeni araşdırma göstərib ki, yetkin insan beyninin hipokampında yeni neyronların yaranması – neyrogenez prosesi – depressiyadan əziyyət çəkən şəxslərdə dayanır.

Nature Medicine jurnalında dərc olunan araşdırmada ilk dəfə olaraq major depressiv pozuntusu olan yetkin insanların beynində neyrogenezin zəiflədiyi və dayandığı göstərilib.

 Alimlər həmçinin bu prosesi idarə edən molekulyar mexanizmləri müəyyənləşdiriblər. Bu nəticələrin gələcəkdə yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə biləcəyi bildirilir.

Tədqiqatın rəhbəri, psixiatriya professoru Maura Dupont bildirib ki, əvvəllər depressiya əsasən serotonin çatışmazlığı kimi neyrotransmitter pozuntusu ilə əlaqələndirilirdi. Lakin hazırda depressiyanın neyronların stresə və dəyişən mühitə uyğunlaşmaq qabiliyyətinə təsir edən bir sıra problemlərlə əlaqəli olduğu düşünülür. Onun sözlərinə görə, yeni neyronlar yaratmaq qabiliyyətinin itirilməsi depressiyadan əziyyət çəkən insanların ətraf mühitə uyğunlaşmaq üçün lazım olan psixoloji dayanıqlığını zəiflədə bilər.

Araşdırma beynin hipokamp adlanan bölgəsinə yönəlib. Hipokamp epizodik yaddaşın formalaşmasında və insanın ətraf mühitə emosional reaksiyalarında mühüm rol oynayır. O, həmçinin yetkin insan beynində yeni neyronların yarandığı azsaylı bölgələrdən biridir. Hipokamp depressiyada iştirak edən yeganə beyin strukturu deyil. Lakin yaddaş və emosiyalarda mühüm rol oynadığı üçün insanın hadisələri mənfi şəkildə şərh etməsinə təsir göstərə biləcəyi düşünülür. Dupont qeyd edib ki, hipokamp oxşar, lakin bir-birindən fərqli xatirələri ayırmaq və keçmiş hadisələrin emosional məzmununu cari hadisələrdən fərqləndirmək qabiliyyəti üçün vacibdir. Bu proses nümunələrin ayrılması (pattern separation) adlanır. Bu qabiliyyət zəiflədikdə müxtəlif xatirələr və onların emosional məzmunu bir-birinə qarışa bilər.

Məsələn, insan dostu ilə nahar edərkən dostunun yorğun olması səbəbindən çox danışmadığını görür. Nümunələrin ayrılması normal olduqda həmin hadisə ayrıca bir xatirə kimi yadda qalır. Lakin bu mexanizm pozulduqda yeni hadisə əvvəllər yaşanmış rədd edilmə və ya mənfi münasibət xatirələri ilə qarışa bilər. Nəticədə insan dostunun ondan narazı olduğunu düşünə bilər.

Tədqiqatçının sözlərinə görə, depressiyadan əziyyət çəkən pasiyentlərdə yaddaşdan əsasən mənfi məlumatların xatırlanması kimi hallar tez-tez müşahidə olunur.

Siçanlar üzərində aparılan əvvəlki tədqiqatlar nümunələrin ayrılması prosesinin yetkinlik dövründə neyrogenezlə əlaqəli olduğunu göstərib. Beyin şişlərinə görə müalicə olunan pasiyentlər üzərində aparılmış daha yeni araşdırma da hipokampa yönəldilmiş şüa terapiyası nəticəsində neyrogenezin aradan qaldırılmasının insanlarda da oxşar təsir göstərə biləcəyinə işarə edib. Alimlər bildirirlər ki, insanlarda bu mexanizmin tam olaraq necə işlədiyi hələ məlum deyil. Bununla belə, yeni yaranan neyronların yeni təcrübələrə daha həssas olduğu və yeni yaddaş dövrələrinə daha asan inteqrasiya oluna bildiyi düşünülür. Bu isə yeni xatirələrin köhnə xatirələrdən ayrı şəkildə saxlanmasına kömək edə bilər. Bu səbəbdən neyrogenezin yenidən aktivləşdirilməsi bəzi insanlarda depressiyanın müalicəsi üçün mümkün yanaşmalardan biri ola bilər.

Tədqiqat göstərib ki, neyrogenez hipokampda müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərmir. O, epizodik xatirələrin və həmin xatirələrin emosional dəyərinin saxlanıldığı daha geniş hipokamp dövrəsinin bir hissəsidir. Alimlər depressiyadan əziyyət çəkən insanların beynində bu dövrənin müxtəlif hissələrində molekulyar dəyişikliklər aşkarlayıblar. Bu dəyişikliklərə neyronlar arasında yeni əlaqələrin yaranmasında və qarşılıqlı siqnal mübadiləsində, hüceyrələrin enerji təminatında və hüceyrə daxilində maddələrin daşınmasında iştirak edən genlərin fəaliyyətində dəyişikliklər daxildir. Hipokampın yeni emosional xatirələrin formalaşmasında əsas rol oynayan üçsinapslı dövrəsində də depressiyadan əziyyət çəkən şəxslərdə iltihab və hüceyrə stresinin əlamətləri müşahidə olunub.

Tədqiqatçılar bu dəyişiklikləri aşkar etmək üçün depressiyadan əziyyət çəkmiş şəxslərdən və nəzarət qrupuna daxil olan insanlardan ölümündən qısa müddət sonra götürülmüş beyin nümunələrində təxminən 500 min beyin hüceyrəsini araşdırıblar. Müasir texnologiyalardan istifadə edən alimlər hər bir hüceyrədə genlərin fəaliyyətini, həmçinin hüceyrə zülallarında baş verən dəyişiklikləri müəyyənləşdiriblər. Böyük həcmli məlumatlar tədqiqatçılara ayrı-ayrı hüceyrələrin fəaliyyətini və onların hipokamp dövrəsinin hansı anatomik hissəsində yerləşdiyini ətraflı şəkildə araşdırmağa imkan verib.

Araşdırma zamanı fəaliyyətində dəyişiklik aşkarlanan bəzi genlərin major depressiya ilə əlaqəli genetik variantlarla bağlı olduğu müəyyən edilib. Digər nizamsız fəaliyyət göstərən genlərin isə epigenetik dəyişikliklərdən təsirləndiyi aşkarlanıb. Bu dəyişikliklər stress, öyrənmə, yaşlanma və müxtəlif kimyəvi təsirlər kimi ətraf mühit amilləri ilə əlaqəli ola bilər.  Dupont bu mexanizmləri genlərin nə dərəcədə aktiv olduğunu tənzimləyən “dimmer açarlarına” bənzədib.

Tədqiqatçı hesab edir ki, depressiyada aşkarlanan geniş spektrli dəyişikliklər xəstəliyin müxtəlif bioloji mexanizmlərdən qaynaqlana biləcəyini göstərir. Bu isə depressiyanın vahid mexanizmə malik tək bir xəstəlik olmadığını ehtimal etməyə əsas verir. Alimlərin fikrincə, hazırda depressiyanın bioloji səbəbləri haqqında məlumatlar hələ məhduddur. Bununla belə, bu kimi tədqiqatlar xəstəliyin hüceyrə səviyyəsində necə göründüyünü daha dəqiq müəyyənləşdirməyə və gələcəkdə yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına imkan yarada bilər.

Tədqiqatçılar depressiyanın gələcəkdə onun molekulyar xüsusiyyətlərinə əsasən yenidən təsnifləşdirilməsinin mümkün olduğunu düşünürlər. Onların fikrincə, xərçəng xəstəliklərinin yalnız yerləşdiyi orqana deyil, hüceyrə xüsusiyyətlərinə əsasən təsnifləşdirilməsi yeni və daha effektiv müalicələrin hazırlanmasına imkan verib. Eyni yanaşmanın depressiya və digər psixi və beyin xəstəliklərinin müalicəsində də faydalı ola biləcəyi ehtimal edilir.

mənbə: medicalxpress.com