Dünyanın tərəvəz müxtəlifliyi azalır və bu proses qidalanmamıza səssiz şəkildə zərər vurur

Dünyada insanların böyük əksəriyyəti sağlam qidalanma üçün tövsiyə edilən miqdardan xeyli az tərəvəz istehlak edir. Bununla yanaşı, yetişdirilən tərəvəz növlərinin və sortlarının müxtəlifliyi də getdikcə azalır. Yeni beynəlxalq araşdırmaya görə, tərəvəz biomüxtəlifliyinin qorunması həm insanların sağlamlığının, həm də planetin gələcəyinin yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynaya bilər. 

Tədqiqata rəhbərlik edən kənd təsərrüfatı üzrə alim Maarten van Zonneveld bildirib ki, dünyada qidalanma problemlərinin həlli üçün yalnız daha çox tərəvəz yetişdirmək kifayət deyil. Onun sözlərinə görə, daha çox müxtəlif tərəvəz növünün yetişdirilməsi də vacibdir.  Alimlər hesab edirlər ki, lazım olan tərəvəz biomüxtəlifliyinin böyük hissəsi hələ də mövcuddur. Bu müxtəliflik ənənəvi sortlarda və onların yabanı qohumlarında qorunub. Lakin iqlim dəyişiklikləri fonunda bu resursların düzgün qorunması və gələcəkdə qidalanmanın şaxələndirilməsi üçün istifadə edilməsi getdikcə daha vacib olur.

Araşdırmaya görə, dünya üzrə insanlar sağlam qidalanma üçün tövsiyə edilən miqdardan orta hesabla 40 faiz az tərəvəz istehlak edirlər.  Bu, ciddi narahatlıq doğurur. Çünki tərəvəzlərin az istehlakı qlobal xəstəlik yükünün formalaşmasına səbəb olan beş əsas qidalanma risk faktorundan biri hesab olunur.

Maddi çətinliklər zamanı tərəvəzlər insanların ərzaq siyahısından ilk çıxarılan məhsullardan biri ola bilər. Fermerlər üçün də tərəvəz istehsalı digər kənd təsərrüfatı məhsulları ilə müqayisədə daha riskli hesab edilə bilər. Bunun əsas səbəbləri məhsulların tez xarab olması və saxlanma müddətinin qısa olmasıdır.

Kənd təsərrüfatının sənayeləşməsindən əvvəl insanların qida üçün yetişdirdiyi bitkilərin müxtəlifliyi daha geniş olub.  Məsələn, dünyada 4 mindən çox kartof sortu mövcuddur. Lakin ABŞ-də onlardan yalnız təxminən 5–8 sort geniş şəkildə istifadə olunur.  Süni seleksiya, kütləvi istehsal üçün monokulturaların geniş yayılması, genetik modifikasiya və bu məhsulların paylanmasını təmin edən qlobal təchizat zəncirləri nəticəsində süfrələrimizə çatan tərəvəzlərin müxtəlifliyi azalıb.  BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) araşdırmasına görə, növ səviyyəsində qiymətləndirilən tərəvəzlərin yabanı qohumlarının 24 faizi məhv olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir.  Tədqiqatçılar xəbərdarlıq edirlər ki, tərəvəzlərin genetik müxtəlifliyi azaldıqca həm onların qida dəyərinin bir hissəsini, həm də kənd təsərrüfatı bitkilərinin dəyişən iqlim şəraitinə uyğunlaşmaq imkanlarını itiririk.

Alimlərin fikrincə, kahı, soğan və pomidor kimi bəzi tərəvəzlər artıq dünyanın müxtəlif ölkələrində geniş yayılmış qlobal bitkilərə çevrilib.  Lakin hörümçək bitkisi, sürüşkən kələm və acı yemiş kimi digər tərəvəzlər daha çox yerli və regional səviyyədə yetişdirilir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu tərəvəzlərin bəziləri mikroelementlərlə daha zəngindir və çətin, resursların məhdud olduğu iqlim şəraitinə daha yaxşı uyğunlaşa bilir.  Məsələn, Afrikada yetişdirilən tündyaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdən biri olan hörümçək bitkisinin iqlim dəyişikliklərinə davamlı olduğu və çoxsaylı vacib qida maddələri ilə zəngin olduğu müəyyən edilib. Lakin hazırda bu bitkinin yalnız bir neçə yerli sortu gen banklarında qorunur. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, genetik resursların kifayət qədər toplanmaması yeni və daha məhsuldar sortların yaradılmasını məhdudlaşdırır.

 

Sakit okean regionunda geniş istehlak olunan sürüşkən kələm də tədqiqatçıların diqqətini çəkib.

Alimlərin fikrincə, bu tərəvəz xüsusilə qadınların və uşaqların qidalanmasının yaxşılaşdırılması baxımından böyük potensiala malikdir. Asiya və Karib hövzəsində geniş yayılmış acı yemiş isə iqlim şəraitinə davamlılığı ilə seçilir. Onun çoxsaylı yabanı qohumlarının mövcudluğu tropik bölgələrdə yetişdirilən kənd təsərrüfatı bitkilərinin yaxşılaşdırılması üçün istifadə oluna bilər. Tədqiqatçılar həmçinin balqabağın imkanlarına diqqət çəkirlər. Balqabaq quraqlığa və yüksək temperatura davam gətirə bilir və beta-karotinlə zəngin meyvələr verir.  Mühüm kommersiya əhəmiyyətinə baxmayaraq, alimlər balqabağın genetik resurslarının hələ də kifayət qədər istifadə edilmədiyini və lazımi səviyyədə qorunmadığını bildirirlər. 

Tərəvəz biomüxtəlifliyinin qorunması niyə vacibdir?

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, məhz bu dörd tərəvəz — hörümçək bitkisi, sürüşkən kələm, acı yemiş və balqabaq — regional qida sistemlərinin şaxələndirilməsi üçün yaxşı başlanğıc nöqtəsi ola bilər.

Lakin potensialı olan tərəvəzlərin sayı bununla məhdudlaşmır. Alimlərin fikrincə, dünyada 1 480-dən çox tərəvəz növünün biomüxtəlifliyi təhlükə altındadır və bu proses qlobal qida sistemlərinin daha çox müxtəlifliyə ehtiyac duyduğu bir vaxtda baş verir.

Tədqiqatçılar qlobal səviyyədə əlaqələndirilmiş təşəbbüslərin yerli və regional layihələri dəstəkləməli olduğunu düşünürlər. Bu, qida müxtəlifliyinin həm ayrı-ayrı bölgələrdə, həm də dünya miqyasında artırılmasına kömək edə bilər.

İnsanlar nə edə bilər?

Alimlərin fikrincə, tərəvəz biomüxtəlifliyinin qorunmasına yalnız dövlətlər və kənd təsərrüfatı qurumları deyil, adi istehlakçılar da töhfə verə bilər.  Bağçılıqla məşğul olan insanlar yerli, ənənəvi və irsi tərəvəz sortlarını yetişdirməyə üstünlük verə bilərlər. Öz yetişdirdikləri tərəvəzlərdən toxum toplayaraq növbəti il yenidən istifadə etmək də yerli biomüxtəlifliyin qorunmasına kömək edə bilər. Fermer bazarlarından və müstəqil ərzaq mağazalarından alış-veriş etmək isə daha geniş çeşiddə tərəvəzlərlə tanış olmaq üçün imkan yarada bilər.

Tədqiqatçıların fikrincə, dünyada tərəvəzlərin yalnız daha çox istehsal edilməsi deyil, onların müxtəlifliyinin qorunması və artırılması da vacibdir. Əks halda, həm insan qidalanmasının keyfiyyətini, həm də gələcəkdə iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşa biləcək kənd təsərrüfatı imkanlarını itirmək riski artır.

mənbə: www.sciencealert.com