Stress hormonunun gündəlik ritminin pozulması piylənmənin fərqli formasına səbəb ola bilər

Weill Cornell Medicine alimlərinin yeni araşdırması göstərir ki, piylənmənin səbəbi yalnız qəbul edilən qidanın miqdarı və tərkibi deyil, stress hormonlarının orqanizmdə gün ərzində necə dəyişməsi də ola bilər. Siçanlar üzərində aparılan araşdırmada müəyyən edilib ki, stress hormonlarının — qlükokortikoidlərin — normal gündəlik ritminin pozulması yüksək yağlı qidalanmanın yaratdığı piylənmədən fərqli metabolik vəziyyətə səbəb olur. Bu zaman insulin müqaviməti əsasən skelet əzələlərində yaranır, yağ toxuması və qaraciyərdə isə insulinin bəzi mühüm təsirləri qorunur.

Araşdırma Cell Reports jurnalında dərc olunub.

Normalda qlükokortikoidlərin səviyyəsi heyvanların istirahət dövründə aşağı düşür və aktivlik dövrünün başlanğıcında yüksəlir.

Tədqiqatçılar siçanlarda bu ritmi süni şəkildə “hamarlayıblar”. Bunun üçün istirahət zamanı hormonun normal aşağı səviyyəsini yüksəldib, gündəlik pik səviyyəsini isə azaldıblar. Bununla belə, hormonun orta ümumi səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə artırılmayıb. Beləliklə, alimlər piylənmənin yaranmasına hormon səviyyəsinin ümumi artımının deyil, hormonun gündəlik vaxtlama ritminin təsirini ayrıca araşdıra biliblər. Əvvəlki, 2022-ci ildə aparılmış araşdırmada da qlükokortikoid ritminin hamarlanmasının siçanların daha çox qida qəbul etmədən əhəmiyyətli miqdarda piy toplamasına səbəb olduğu göstərilmişdi. Yeni tədqiqat isə bu qeyri-adi metabolik vəziyyətin necə yarandığını izah etməyə kömək edir.

30 gün ərzində yüksək yağlı qida ilə qidalanan siçanların piy kütləsi təxminən üç dəfə artıb. Standart qida qəbul edən, lakin qlükokortikoid ritmi pozulan siçanlarda isə piy kütləsi nəzarət qrupu ilə müqayisədə təxminən 2,5 dəfə çoxalıb.

Hər iki faktor birlikdə tətbiq edildikdə — həm yüksək yağlı qidalanma, həm də hormon ritminin pozulması — ən yüksək piylənmə müşahidə olunub. Bu isə iki mexanizmin əsasən bir-birindən müstəqil təsir göstərdiyini göstərir. Hormon ritmi pozulan siçanlarda əvvəlcə əzələ kütləsi də azalıb. Lakin bu azalma yalnız ilk həftədə müşahidə edilib, daha sonra əzələ kütləsi sabitləşib və yenidən artmağa başlayıb. Maraqlıdır ki, bu siçanlar ciddi şəkildə piylənmələrinə baxmayaraq, yüksək yağlı qida qəbul edən heyvanlarda müşahidə olunan qaraciyərin piylənməsindən böyük ölçüdə qorunublar. Onlarda piy əsasən dəri altındakı və orqanların ətrafındakı ağ yağ toxumasında toplanıb.

Tədqiqatın müəllifi Mary Teruel bildirib ki, burada əsas məsələ yalnız qəbul edilən kalorilərin miqdarı deyil. Hormonal siqnalların vaxtı orqanizmin həmin enerjini necə istifadə etdiyini və harada saxladığını dəyişə bilər.

Həm yüksək yağlı qida ilə qidalanan, həm də qlükokortikoid ritmi pozulan siçanlarda insulin müqaviməti inkişaf edib. Lakin onun yerləşməsi fərqli olub. Hormon ritmi pozulan siçanlarda insulin müqaviməti əsasən skelet əzələlərində müşahidə edilib. Bunun əksinə olaraq, yağ toxumasında insulinin piylərin parçalanmasını məhdudlaşdıran mühüm təsiri qorunub. Eyni zamanda onların insulin səviyyəsi kəskin şəkildə yüksəlib. Alimlər hesab edirlər ki, bu qeyri-adi vəziyyət orqanizmdə müəyyən metabolik tarazlığı qorumağa kömək edə bilər. Yüksək insulin səviyyəsi piylərin yağ toxumasında saxlanmasına şərait yaradır və onların qaraciyərdə zərərli şəkildə toplanmasının qarşısını alır. Bu mexanizm yüksək yağlı qidalanmanın yaratdığı piylənmədən fərqlənir. Sonuncu halda qaraciyərdə piy toplanması daha nəzərəçarpan olur.

İnsanlar üzərində aparılmış əvvəlki araşdırmalar kortizolun normal gündəlik ritminin pozulmasını, o cümlədən hormonun normalda aşağı olması lazım gələn vaxtlarda daha yüksək səviyyədə qalmasını piylənmə və qarın nahiyəsində piylənmə ilə əlaqələndirib. Belə hormonal ritm dəyişiklikləri xroniki stress və növbəli işlə də əlaqələndirilib. Yeni araşdırma hələlik yalnız heyvanlar üzərində aparılıb. Buna görə nəticələrin insanlarda eyni şəkildə baş verdiyini təsdiqləmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, əldə olunan nəticələr piylənməyə daha fərqli yanaşmağın vacibliyini göstərir.

Mary Teruelin fikrincə, piylənməni və insulin müqavimətini vahid bir vəziyyət kimi qəbul etmək düzgün olmaya bilər. Çünki metabolik dəyişikliklərin səbəbindən asılı olaraq əzələlər, yağ toxuması və qaraciyər insulinə tamamilə fərqli reaksiya göstərə bilər. 

mənbə: medicalxpress.com