Ən İsti Ekzoplanetlərdə Maqnit Sahələri Planetlərin Yaşayışa Yararlılığı Haqqında Mühüm Məlumatlar Verə Bilər

Ən İsti Ekzoplanetlərdə Maqnit Sahələri  Planetlərin Yaşayışa Yararlılığı Haqqında Mühüm Məlumatlar Verə Bilər

Alimlər ilk dəfə ekzoplanetlərin maqnit sahələrini birbaşa qiymətləndirərək müəyyən ediblər ki, ultraisti ekzoplanetlər güclü maqnit sahəsinə malikdir. Bu maqnit sahələri onların atmosferini formalaşdırır və planetlərin yaşayış üçün yararlılığını anlamağa kömək edə bilər.

Astronomlar Günəş sistemindən kənarda yerləşən planetlərin öyrənilməsi sahəsində mühüm irəliləyiş əldə edərək yeddi ultraisti Yupiter tipli ekzoplanetin maqnit sahəsinin gücünü qiymətləndiriblər. Nature Astronomy jurnalında dərc olunan tədqiqat göstərir ki, məlum ən isti ekzoplanetlərdən bəzilərinin maqnit sahəsi Günəş sistemindəki bəzi planetlərin maqnit sahəsi ilə müqayisə oluna biləcək qədər güclüdür.

"Bu nailiyyət ekzoplanetlərin öyrənilməsində tamamilə yeni bir səhifə açır. İlk dəfədir ki, digər planetlərin maqnit mühitini müqayisə edə bilirik. Bu isə hansı planetlərin atmosferini və suyunu qoruya biləcəyini, hətta gələcəkdə yaşayış mühitinə ev sahibliyi edə biləcəyini anlamaq istiqamətində mühüm addımdır", – deyə Fransadakı Lagrange Laboratoriyasının və Kot d'Azur Rəsədxanasının astronomu, araşdırmanın aparıcı müəllifi Culiya Seydel bildirib.

Yer kürəsinin maqnit sahəsi atmosferi kosmik şüalanmanın dağıdıcı təsirindən qoruyan təbii sipər rolunu oynayır və həyat üçün əlverişli şəraitin saxlanmasına kömək edir. Yupiter və Saturn da daxil olmaqla Günəş sistemindəki digər planetlərin də maqnit sahəsi var. Lakin indiyədək astronomlar başqa ulduzların ətrafında dövr edən planetlərin maqnit sahəsinin gücünü birbaşa qiymətləndirə bilməmişdilər.

Ultraisti ekzoplanetlərdə fövqəlsürətli küləklərin izlənilməsi

Tədqiqatçılar əvvəlcə maqnit sahələrini deyil, planetlərin atmosferindəki küləkləri araşdırırdılar. Onlar öz ulduzlarına çox yaxın orbitdə hərəkət edən və Yupiterə bənzəyən yeddi nəhəng ekzoplanetin atmosferində küləyin sürətini ölçüblər.

Ayın Yerə həmişə eyni tərəfini göstərməsi kimi, bu planetlər də daim eyni tərəflərini ulduzlarına çevirirlər. Buna görə də onların gündüz tərəfi son dərəcə isti, gecə tərəfi isə olduqca soyuq olur.

Bu kəskin temperatur fərqi qeyri-adi hava şəraiti yaradır və son dərəcə güclü küləklərin formalaşmasına səbəb olur. Araşdırılan planetlərdə küləyin sürəti saatda təxminən 7 200 kilometrdən 25 000 kilometrdən çox dəyişib. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Yupiterdə indiyədək qeydə alınmış ən sürətli küləklərin sürəti təxminən saatda 1 500 kilometrdir.

Bu ölçmələri aparmaq üçün tədqiqatçılar Havaydakı Gemini North teleskopunda quraşdırılmış MAROON-X cihazının müşahidə məlumatlarını təhlil ediblər. Bu teleskop Beynəlxalq Gemini Rəsədxanasının tərkib hissəsidir və fəaliyyətinin bir hissəsi ABŞ Milli Elm Fondunun (NSF) maliyyə dəstəyi ilə təmin olunur. Rəsədxana NSF NOIRLab tərəfindən idarə edilir.

Komanda həmçinin Çilinin Atakama səhrasında yerləşən Çox Böyük Teleskopda (VLT) quraşdırılmış ESPRESSO cihazının məlumatlarından da istifadə edib. Bu yüksək dəqiqlikli alətlər atmosferdəki müəyyən kimyəvi maddələrin işıq izlərini izləməklə ekzoplanetlərin atmosferində baş verən hərəkətləri müəyyən etməyə imkan verib.

Maqnit sahələri küləklərin sirrini izah edib

Tədqiqatçılar küləyin sürətini planetlərin temperaturu ilə müqayisə etdikdə gözlənilməz nəticə əldə ediblər. Gözlənildiyinin əksinə olaraq, temperatur yüksəldikcə küləklər daha da sürətlənməyib, əksinə yavaşıyıb.

"Bu tamamilə gözlənilməzdir. Çünki digər şərtlər eyni olduqda daha isti planetlərdə küləkləri sürətləndirəcək daha çox enerji olmalıdır. Deməli, daha isti obyektlərdə küləklərin sürətini azaldan hansısa amil mövcuddur", – deyə araşdırmanın həmmüəllifi, Lagrange Laboratoriyasının professoru Vivyen Parmentye bildirib.

Alimlərin fikrincə, bunun ən inandırıcı izahı planeti əhatə edən güclü maqnit sahələrinin mövcudluğudur. Bu sahələr atmosferdəki yüklü hissəciklərin hərəkətini ləngidərək bir növ əyləc mexanizmi rolunu oynayır.

Tədqiqatçılar bu əlaqədən istifadə edərək hər bir planetin maqnit sahəsinin gücünü qiymətləndiriblər. Nəticələr göstərib ki, həmin planetlərin maqnit sahəsi Saturnun maqnit sahəsindən təxminən dörd dəfə güclü, Yupiterinkindən isə təxminən iki dəfə zəifdir.

Güclü maqnit sahələri möhtəşəm qütb parıltıları yarada bilər

Güclü maqnit sahələri yalnız atmosferdəki küləklərə deyil, digər proseslərə də təsir göstərə bilər.

"Yer kürəsində Günəşdən gələn yüklü hissəciklər maqnit sahəmizlə qarşılaşaraq qütblərə istiqamətlənir və atmosferdəki qazlarla toqquşduqda yaşıl, çəhrayı və bənövşəyi rəngli möhtəşəm qütb parıltıları yaradır", – deyə araşdırmanın həmmüəllifi, əvvəllər İsveçdəki Lund Universitetində doktorant olmuş, hazırda isə Almaniyanın Qarxinq şəhərindəki Cənubi Avropa Rəsədxanasında (ESO) çalışan astronom Bibiana Prinot bildirib.

Mənbə:scitechdaily.com