NASA Ayda nəhəng çuxurun altında nələrin gizləndiyini araşdırmağa hazırlaşır

Alimlər Ayın səthindəki mümkün lava tunelini öyrənmək və onun qədim vulkanik tarixə dair hansı sirləri aça biləcəyini müəyyənləşdirmək istəyirlər.  NASA Ayın səthinin altında gizlənə biləcək mağaranı araşdırmaq üçün yeni elmi layihəni dəstəkləyir. Tədqiqatın əsas məqsədi Ayın Marius təpələri bölgəsində yerləşən çuxurun altında geniş lava tunelinin olub-olmadığını müəyyənləşdirməkdir.  Alimlər Ay orbitindən əldə edilən məlumatlar əsasında onun səthinin altında mağaraların və lava tunellərinin mövcudluğuna dair ciddi dəlillər toplayıblar. Gələcəkdə belə təbii boşluqlar astronavtları radiasiyadan və kəskin temperatur dəyişikliklərindən qorumaq üçün sığınacaq rolunu oynaya bilər.

NASA Planetary Science Institute (PSI) — Planetologiya İnstitutunun rəhbərlik etdiyi GIMLI layihəsini seçib. Layihə çərçivəsində alimlər Marius təpələri çuxurunun (MHP) giriş hissəsindən kənara doğru uzanan böyük mağaranın mövcudluğunu araşdıracaqlar.

GIMLI — Geophysical Instruments for Marius Lunar Pit Investigation layihəsi çərçivəsində eniş aparatı və Ay səthində hərəkət edən rover elmi cihazlarla təchiz ediləcək.  Tədqiqat zamanı yeraltı strukturları radio dalğaları vasitəsilə araşdıran georadar, eləcə də süni şəkildə yaradılan titrəyişlərin yerin daxilində necə yayıldığını qeydə alan seysmik sensorlardan istifadə olunacaq. Alimlər bu məlumatları qravimetr vasitəsilə aparılan cazibə ölçmələri və Ay səthinin, eləcə də çuxurun divarlarının görüntüləri ilə birləşdirəcəklər. Bu üsullar yeraltı süxurların xüsusiyyətlərini araşdırmağa və aşkar edilə biləcək boşluğun ölçüsünü təxmin etməyə imkan verəcək.  Layihənin rəhbəri, Planetologiya İnstitutunun direktor müavini və baş elmi əməkdaşı Ten Putsiq bildirib ki, o, planetologiyada süni şəkildə yaradılan mənbələrdən istifadə etməklə aktiv seysmik tədqiqat metodlarının yenidən tətbiq olunmasını uzun müddətdir arzulayır.

“Bu üsul, demək olar ki, yalnız Apollon astronavtlarının Ayda ilk seysmik tədqiqatları apardığı dövrdən bəri istifadə edilməyib”, — deyə Putsiq bildirib. Onun sözlərinə görə, seysmik metodun georadar və cazibə ölçmələri ilə birləşdirilməsi Ayın səthinin altındakı strukturlar barədə daha dolğun məlumat əldə etməyə imkan verəcək. Alimlər, xüsusilə Marius təpələri çuxurundan uzağa doğru uzanan lava tunelinin aşkarlanmasına ümid edirlər.

Avadanlığın böyük hissəsini, o cümlədən aktiv seysmik sistemin cihazlarını, qravimetri və kameraları “Blue Origin” şirkətinə məxsus “Honeybee Robotics” hazırlayacaq. Şirkət layihənin kommersiya tərəfdaşı kimi idarəetmə xidmətləri göstərəcək, cihazların eniş aparatı və roverə inteqrasiyasını həyata keçirəcək, həmçinin Ay səthindəki əməliyyatlara PSI ilə birgə rəhbərlik edəcək.

Norveç Kosmik Agentliyi georadarla təminat və bu sahədə PSI ilə əməkdaşlıq öhdəliyini üzərinə götürüb. Boise Dövlət Universiteti, Cons Hopkins Universiteti, Ay və Planetlər İnstitutu, eləcə də Oslo Universitetinin tədqiqatçıları da layihədə iştirak edəcəklər.

NASA layihəni Ay səthində elmi cihazların yerləşdirilməsini nəzərdə tutan PRISM proqramı vasitəsilə maliyyələşdirəcək. Bu proqram çərçivəsində elmi avadanlıqlar “Commercial Lunar Payload Services” (CLPS) təşəbbüsünün tərəfdaşları tərəfindən təqdim edilən kosmik aparatlarla Aya göndərilir. Eniş aparatı və rover də CLPS tərəfdaşlarından biri tərəfindən təmin olunacaq.

Planetologiya İnstitutunun direktoru və baş icraçı direktoru Amanda Hendriks layihənin əhəmiyyətini vurğulayaraq bildirib ki, GIMLI orbitdən öyrənilən elmi sualları birbaşa Ay səthində araşdırmağa imkan verəcək.  

Marius təpələri çuxuru Ayın vulkanik baxımdan ən rəngarəng bölgələrindən birində yerləşən böyük çökəklikdir. Onun divarlarında adətən yerin altında qalan lava axınlarının laylarını və səthi örtən boş, xırda dənəli materialı — reqoliti görmək mümkündür.  Bu layların araşdırılması lava axınlarının Ayın qədim vulkanik tarixi boyunca bölgədə necə hərəkət etdiyini və püskürmələr arasında uzun zaman fasilələrinin olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Əgər GIMLI layihəsi çərçivəsində mağara və ya lava tuneli aşkar edilərsə, onun daxili hissəsində həmin strukturu yaratmış ola biləcək qədim vulkanik proseslərə dair əlavə izlər qorunub qala bilər. 

Beləliklə, GIMLI layihəsi yalnız Ayın səthinin altında mümkün boşluqların axtarışına deyil, həm də onun qədim vulkanik keçmişinin daha dərindən öyrənilməsinə yönəlib.

mənbə: scitechdaily.com