NASA Ayda nəhəng çuxurun altında nə olduğunu araşdırmağa hazırlaşır

NASA Ayın səthindəki nəhəng çuxurun altında gizlənə biləcək mağara və ya lava tunelini araşdırmaq üçün yeni elmi layihəni dəstəkləyir. Tədqiqatçılar bu araşdırma vasitəsilə Ayın qədim vulkanik fəaliyyətinin tarixinə dair yeni məlumatlar əldə etməyi, həmçinin səthin altındakı geoloji quruluşu müəyyənləşdirməyi planlaşdırırlar. 

Planet Elmləri İnstitutunun (PSI) rəhbərlik etdiyi layihə Ayın Marius təpələri bölgəsində yerləşən Marius təpələri çuxurunun (MHP) altında geniş mağaranın olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə yönəlib. Alimlər Ayın orbitindən əldə edilən məlumatlar əsasında səthin altında mağaraların və lava tunellərinin mövcudluğuna dair mühüm sübutlar toplayıblar. Belə yeraltı boşluqlar gələcəkdə astronavtları kosmik radiasiyadan və kəskin temperatur dəyişikliklərindən qorumaq üçün təbii sığınacaq rolunu oynaya bilər.

GIMLI adlandırılan layihə — Marius Ay çuxurunun tədqiqi üçün geofiziki cihazlar kompleksi — eniş aparatı və rover vasitəsilə həyata keçiriləcək. Qurğular Ayın səthinin altındakı mümkün boşluqları və geoloji strukturları müəyyənləşdirmək üçün müxtəlif ölçmə cihazları ilə təchiz olunacaq. Tədqiqat zamanı yeraltı strukturları aşkar etmək üçün radio dalğalarından istifadə edən yeraltı radar tətbiq ediləcək. Bundan əlavə, xüsusi yaradılmış titrəyişlərin torpaqda necə yayıldığını qeydə alan seysmik sensorlar quraşdırılacaq. Alimlər bu məlumatları qravimetr vasitəsilə aparılan cazibə qüvvəsi ölçmələri, eləcə də Ay səthinin və çuxurun divarlarının kameralarla çəkilmiş görüntüləri ilə birləşdirəcəklər. Bu üsullar ətrafdakı süxurların xüsusiyyətlərini araşdırmağa və aşkar edilə biləcək boşluqların ölçülərini təxmin etməyə imkan verəcək. Layihənin rəhbəri, Planet Elmləri İnstitutunun direktor müavini və baş elmi əməkdaşı Ten Putsiq bildirib ki, aktiv seysmik üsulların planet elmlərində yenidən tətbiqi onun uzun müddətdir həyata keçirmək istədiyi məqsədlərdən biridir. Onun sözlərinə görə, bu üsuldan sonuncu dəfə geniş şəkildə “Apollon” proqramının astronavtları Ayda ilk seysmik tədqiqatları apararkən istifadə olunub.

Putsiq qeyd edib ki, aktiv seysmik ölçmələrin yeraltı radar və qravitasiya ölçmələri ilə birləşdirilməsi Ayın səthinin altındakı quruluşu daha dəqiq anlamağa imkan verəcək. Tədqiqatçıların əsas gözləntilərindən biri Marius təpələri çuxurundan uzanan lava tunelinin aşkar edilməsidir.  Layihə üçün avadanlıqların böyük hissəsini “Blue Origin” şirkətinə məxsus “Honeybee Robotics” hazırlayacaq. Buraya aktiv seysmik sistemin cihazları, qravimetr və kameralar daxildir. Şirkət, həmçinin layihənin idarə edilməsinə, cihazların eniş aparatına və roverə inteqrasiyasına, eləcə də Ay səthindəki əməliyyatların PSI ilə birgə həyata keçirilməsinə cavabdeh olacaq. Norveç Kosmik Agentliyi yeraltı radarı təmin edəcək və bu istiqamətdə institutla əməkdaşlıq edəcək. Boise Dövlət Universiteti, Cons Hopkins Universiteti, Ay və Planetlər İnstitutu, eləcə də Oslo Universitetinin tədqiqatçıları da layihəyə töhfə verəcəklər.

NASA layihəni Ay səthində faydalı yüklərin və elmi tədqiqatların yerləşdirilməsini nəzərdə tutan PRISM proqramı vasitəsilə maliyyələşdirəcək. Bu proqram çərçivəsində elmi cihazlar “Commercial Lunar Payload Services” (CLPS) təşəbbüsünün iştirakçıları tərəfindən təmin edilən kosmik aparatlarla Aya göndərilir. Layihə üçün eniş aparatı və rover də həmin təşəbbüsün iştirakçılarından biri tərəfindən təmin olunacaq.  PSI-nin direktoru və baş icraçı direktoru Amanda Hendriks bildirib ki, GIMLI institutun həyata keçirmək üçün yaradıldığı iddialı planet elmi layihələrindən biridir. Onun sözlərinə görə, komanda orbitdən aparılan müşahidələr əsasında ortaya çıxan elmi sualı Ayın səthində birbaşa araşdırmaq üçün konkret üsul hazırlayıb.

Marius təpələri çuxuru Ayın vulkanik baxımdan ən müxtəlif bölgələrindən birində yerləşir. Çuxurun divarlarında adətən yerin altında qalan lava axınlarının və reqolitin — Ay səthini örtən boş, xırda dənəli materialın — müxtəlif təbəqələri görünür.

Bu təbəqələrin araşdırılması alimlərə qədim dövrlərdə lavanın bölgədə necə hərəkət etdiyini və vulkan püskürmələri arasında uzun fasilələrin olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.  GIMLI layihəsi çuxurun altında mağara və ya lava tuneli aşkar edərsə, həmin boşluğun daxili quruluşu onu yaradan qədim vulkanik proseslərə dair əlavə sübutlar saxlaya bilər.  Planet Elmləri İnstitutunun baş elmi əməkdaşı və GIMLI layihəsi üzrə baş tədqiqatçının müavini Qaret Morqan bildirib ki, böyük lava tunelinin mövcudluğunun təsdiqlənməsi Ayda vulkanizmin necə baş verdiyini anlamağa imkan verəcək.  Onun sözlərinə görə, lava tunelləri Yer kürəsində bazalt vulkanizmi üçün geniş yayılmış xüsusiyyətdir. Buna görə də Ayda belə strukturların aşkar edilməsi Yer kürəsindəki vulkanik mağaralar haqqında mövcud biliklərdən istifadə etməklə Ayın geoloji tarixini daha yaxşı anlamağa şərait yarada bilər.

Hətta araşdırma zamanı heç bir mağara və ya lava tuneli aşkar edilməsə belə, səthin altındakı geoloji quruluş haqqında əldə olunacaq məlumatlar çuxurun necə yarandığını izah etməyə və bölgənin vulkanik tarixini dəqiqləşdirməyə kömək edə bilər.

Beləliklə, GIMLI layihəsi Ayın səthinin altında mümkün lava tunellərinin araşdırılması ilə yanaşı, onun qədim vulkanik keçmişinin öyrənilməsi və gələcək insanlı missiyalar üçün potensial təbii sığınacaqların müəyyənləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

mənbə: scitechdaily.com