Ətraf mühitdəki qeyri-sabitlik körpələrin diqqətinə və beyin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər

Yeni tədqiqatlar körpələrin böyüdüyü mühitdəki qeyri-sabitliyin onların diqqəti necə yönəltməsinə, məlumatı emal etməsinə və emosiyalarını tənzimləməsinə təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyub. Alimlər bildirirlər ki, erkən yaşlarda sabit və proqnozlaşdırıla bilən mühit uşağın inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Körpənin beyni ətrafında baş verənləri daim müşahidə edir, dinləyir və öyrənir. Hətta onun yaşadığı mühit xaotik və proqnozlaşdırılması çətin olduqda belə, beyin ətraf aləmdən gələn məlumatları emal etməyə davam edir. 

Alimlər, xüsusilə, uzun müddət ərzində gündəlik həyatında qeyri-müəyyənlik yaşayan ailələrlə, maddi imkanları oxşar olsa da, daha sabit və proqnozlaşdırıla bilən şəraitdə yaşayan ailələr arasındakı fərqləri araşdırıblar. Denise Werchan bildirib ki, tədqiqatın əsas məqsədi körpələrin real həyatda qarşılaşdığı mürəkkəb mühiti nəzərə almaqdır. Onun sözlərinə görə, erkən uşaqlıq dövründə öyrənmə ilə bağlı mövcud biliklərin böyük hissəsi sakit otaqlar, bir ekran və bir tapşırıq kimi ciddi nəzarət olunan laboratoriya şəraitində aparılan araşdırmalardan əldə edilib. Halbuki körpələr gündəlik həyatda daha səs-küylü, zəngin və daim dəyişən mühitdə böyüyürlər.

Üç tədqiqatın əsasını sadə bir fikir təşkil edir: körpələr ətraflarında baş verənləri proqnozlaşdırmağa çalışan sistemlər kimi fəaliyyət göstərirlər. Werchanın sözlərinə görə, körpə daim hansı hadisələrin baş verdiyini izləyir və bu nümunələrdən istifadə edərək ətraf aləm haqqında öyrənir.

Mühit proqnozlaşdırıla bilən olduqda körpə növbəti hadisənin nə ola biləcəyi ilə bağlı gözləntilər formalaşdırmağa başlayır. Bu gözləntilər isə diqqət, öyrənmə və emosiyaların idarə olunması kimi daha mürəkkəb bacarıqların inkişafı üçün əsas yaradır. Infant Behavior and Development jurnalında dərc olunan ilk araşdırmada alimlər 3-12 aylıq 160 körpəni izləyiblər.

Tədqiqat zamanı Werchan tərəfindən hazırlanmış veb-kamera əsaslı göz izləmə texnologiyasından istifadə edilib. Bu üsul adi ev şəraitində çəkilmiş videolar əsasında körpələrin baxış istiqamətini müəyyənləşdirməyə imkan verib. Nəticələr göstərib ki, qida, kommunal xidmətlər və mənzillə bağlı imkanları zaman keçdikcə gözlənilməz şəkildə dəyişən ailələrdə böyüyən körpələr vizual diqqət tapşırığı zamanı baxış istiqamətlərini daha tez-tez dəyişiblər. Bu nəticə ailələrin ümumi iqtisadi vəziyyətindəki fərqlər nəzərə alındıqdan sonra da öz əhəmiyyətini qoruyub. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, körpələr yaşadıqları mühitə uyğun olaraq diqqətlərini necə yönəltmələrini dəyişə bilərlər. Werchanın fikrincə, daim dəyişən və heç bir məlumat mənbəyinin uzun müddət etibarlı olmadığı mühitdə diqqəti daha geniş sahəyə yönəltmək körpə üçün ətraf aləmdən məlumat toplamaq və öyrənmək baxımından faydalı strategiya ola bilər. Alim vurğulayıb ki, müəyyən davranışın bir mühitdə çatışmazlıq kimi görünməsi başqa şəraitdə faydalı uyğunlaşma reaksiyası ola bilər.  Onun sözlərinə görə, uşaqları yalnız inkişafın vahid "normal" modeli ilə müqayisə etmək onların fərqlərini çatışmazlıq kimi qiymətləndirmək riskini artırır. Halbuki həmin fərqlərin nə üçün yarandığını da nəzərə almaq lazımdır.

Developmental Cognitive Neuroscience jurnalında dərc olunan ikinci araşdırmada alimlər körpə ilə ona qulluq edən şəxs arasındakı qarşılıqlı əlaqənin daha incə xüsusiyyətlərini araşdırıblar. Tədqiqatçılar 104 üç aylıq körpənin beş dəqiqəlik oyun zamanı onlara qulluq edən şəxsin danışıq, toxunma və göz təması kimi davranışları arasındakı keçidləri təhlil ediblər. Nəticələr göstərib ki, qayğı göstərən şəxsin davranışları daha az proqnozlaşdırıla bilən ardıcıllıqla dəyişən körpələrdə frontal beyin fəaliyyətinin səviyyəsi daha aşağı olub. Frontal beyin fəaliyyəti diqqət və məlumatın emalı ilə əlaqəli mühüm neyrofizioloji göstəricilərdən biridir. Bu körpələrdə ürək döyüntüləri arasındakı dəyişkənlik, yəni ürək ritminin dəyişmə qabiliyyətini göstərən ürək dərəcəsinin dəyişkənliyi də daha aşağı olub. Bu göstərici sinir sisteminin ətraf mühitə nə dərəcədə çevik reaksiya verdiyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Werchanın sözlərinə görə, daha proqnozlaşdırıla bilən qarşılıqlı əlaqə körpənin əvvəlcədən təxmin edə biləcəyi tanış ritm yaradır.

Alim bunu tanış uşaq mahnısı ilə improvizə edilmiş caz musiqisi arasındakı fərqə bənzədib. Hər ikisi zəngin və maraqlı ola bilər, lakin birində körpənin növbəti hadisənin nə olacağını təxmin etməsi daha asandır. Onun fikrincə, məhz bu gözlənti yaratmaq qabiliyyəti erkən öyrənmənin mühüm hissəsidir.

Maraqlıdır ki, bu fərqlər körpələrin cəmi üç aylıq olduğu dövrdə müşahidə edilib. Yəni uşaqların hələ otura və ya oyuncağı əllərində saxlaya bilmədiyi bir vaxtda onların beyin fəaliyyətində bu fərqlər artıq nəzərə çarpıb. Werchan qeyd edib ki, körpənin inkişafını öyrənmək üçün "çox erkən" hesab edilə biləcək yaş yoxdur. Onun sözlərinə görə, bu nəticələr körpənin hələ otura, hətta danışa bilmədiyi dövrdə belə beyində çoxsaylı proseslərin getdiyini göstərir.

Üçüncü araşdırmada alimlər diqqəti mümkün qoruyucu bioloji mexanizmə yönəldiblər. Developmental Psychobiology jurnalında dərc olunan tədqiqatda 81 ana-körpə cütlüyü araşdırılıb. Alimlər ana südündə təbii şəkildə mövcud olan allopregnanolon adlı neyrosteroidin ananın doğuşdan sonrakı stress və depressiyası ilə körpənin emosional və davranış baxımından özünü tənzimləmək qabiliyyəti arasındakı əlaqəni zəiflədə biləcəyini müəyyən ediblər. Allopregnanolonun əhval-ruhiyyənin tənzimlənməsində rol oynadığı artıq məlumdur. Werchanın sözlərinə görə, onun sintetik forması doğuşdan sonrakı depressiyanın müalicəsində də istifadə olunur. Tədqiqatçılar bu maddənin sinir sisteminin tənzimlənməsində rol oynaya biləcəyini və ana əhval-ruhiyyəsi ilə əlaqəli olduğunu nəzərə alaraq, onun ana südündə təbii şəkildə mövcud olan miqdarının körpənin özünü tənzimləmə qabiliyyəti ilə əlaqəsini araşdırıblar. Nəticələr belə əlaqənin mövcud olduğunu göstərib.

Lakin Werchan xüsusilə vurğulayıb ki, bu nəticə analara mütləq ana südü ilə qidalandırmaqla bağlı əlavə təzyiq yaratmaq kimi qəbul edilməməlidir. Onun sözlərinə görə, bu, mümkün bioloji mexanizmlərdən yalnız biri ilə bağlı ilkin və erkən mərhələli elmi nəticədir və analara verilən göstəriş kimi qiymətləndirilməməlidir. Alim hesab edir ki, əldə olunan nəticələr anaların psixoloji sağlamlığının dəstəklənməsi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olmalıdır. Werchan vurğulayıb ki, ananın psixi sağlamlığı ilk növbədə onun özü üçün əhəmiyyətlidir. Doğuşdan sonrakı depressiya və narahatlıq geniş yayılmış və müalicə oluna bilən problemlərdir və bu vəziyyətlərlə mübarizə aparmaq ananın nəyisə səhv etdiyi anlamına gəlmir.

Üç araşdırmanın nəticələrini birləşdirən əsas məqamlardan biri çətinliklə qeyri-sabitlik arasındakı fərqdir. Werchanın sözlərinə görə, daha az maddi resurslara malik, lakin gündəlik həyatı sabit və rutin olan ailə körpəyə daha çox maddi imkana malik, lakin qeyri-sabit mühitdə yaşayan ailədən fərqli və müəyyən mənada mühüm üstünlük verə bilər. Alim vurğulayıb ki, qeyri-sabitlik çətinliklə eyni deyil. Eyni zamanda sabit mühit yaratmaq yalnız daha çox maddi imkanlara malik ailələrin təmin edə biləcəyi bir şey deyil. Tədqiqatçı hesab edir ki, cəmiyyət ailələrə dəstək mexanizmlərini formalaşdırarkən bu məqamı nəzərə almalıdır.

Onun sözlərinə görə, sabit mənzil şəraiti, etibarlı uşaq baxımı və valideynlər üçün kifayət qədər məzuniyyət imkanlarının yaradılması yalnız iqtisadi məsələlər deyil.

Bunlar eyni zamanda uşağın inkişaf etdiyi mühitin mühüm tərkib hissələridir.

Werchan bildirib ki, uşağa sağlam inkişaf üçün dəstək göstərməyin ən birbaşa yollarından biri ona qulluq edən şəxslərə lazımi dəstəyi təmin etməkdir.

mənbə: medicalxpress.com