Kosmosdan Gələn Sirli Siqnalların Mənbəyi Nəhayət Müəyyənləşə Bilər

Kosmosdan Gələn Sirli Siqnalların Mənbəyi Nəhayət Müəyyənləşə Bilər

Sidney Universitetinin alimləri kosmosdan təkrarlanan sirli radio siqnallarının mənbəyini müəyyənləşdirməyə kömək edə biləcək yeni kəşf ediblər. Tədqiqatın nəticələrinə görə, ASKAP J1745 adlı yeni radio siqnalı mənbəyi bir-birinin ətrafında yaxın orbitdə fırlanan və qarşılıqlı təsirdə olan iki ulduzdan qaynaqlanır. Astronomlar son illərdə digər radio mənbələri ilə müqayisədə daha uzun fasilələrlə təkrarlanan və uzun dövrlü radio tranzientləri (long-period transients) adlandırılan sirli radio siqnallarının mənşəyini araşdırırlar. Bu siqnallar ilk dəfə teleskopların səmanın geniş sahələrini müşahidə etdiyi zaman təsadüfən aşkar edilib.

İndiyədək bu qeyri-adi mənbələrdən cəmi on ikisi müəyyən edilib və onların mənşəyi hələ də tam aydın deyil.

Nature Astronomy jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada alimlər ilk dəfə olaraq həm radio, həm də rentgen şüalanması partlayışlarının hər orbital dövrlə sinxron şəkildə təkrarlandığını müəyyən ediblər. ASKAP J1745 bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki uzun dövrlü radio tranzientləri arasında məlum olan 12 mənbədən 10-nun mənşəyi müəyyən edilmədiyi halda, astronomlar bu obyektin hansı sistemdən qaynaqlandığını müəyyənləşdirə biliblər. Bundan əlavə, o, müxtəlif dalğa uzunluqlarında müşahidə aparan bir neçə teleskop vasitəsilə öyrənilib.

Uzun dövrlü radio tranzientləri nədir?

Uzun dövrlü radio tranzientləri radio dalğaları diapazonunda parlaq və təkrarlanan siqnallar yayan kosmik obyektlərdir. Onların böyük əksəriyyətinin mənşəyi barədə çox az məlumat mövcuddur. Üstəlik, bu obyektlərin bir çoxu qalaktikamızın tozla örtülmüş mərkəzi hissəsinə yaxın yerləşdiyi üçün onları görünən işıq teleskopları ilə müşahidə etmək çətindir. İndiyədək cəmi on iki belə obyekt aşkarlansa da, onların müxtəlif xüsusiyyətlərə malik olduğu məlum olub. Radio siqnalları bir neçə dəqiqədən, bir neçə saata qədər dəyişən intervallarla təkrarlanır. Bəzi mənbələr 30 ildən artıqdır ki, müntəzəm impulslar yayır, digərləri isə bir neçə gün ərzində radio siqnallarını dayandırır və ya tamamilə radio diapazonunda görünməz olur.

Bu siqnalların mənbəyi nədir?

Astronomlar əvvəlcə uzun dövrlü radio tranzientlərinin sadəcə çox yavaş fırlanan pulsarlar – yəni kütləvi ulduzların supernova partlayışından sonra qalan sıx neytron ulduzları olduğunu düşünürdülər. Aşkarlanan ilk radio tranzientləri təxminən hər 20 dəqiqədən bir təkrarlanırdı. Bu isə orta hesabla bir neçə saniyədən bir impuls yaradan adi pulsarlardan xeyli yavaşdır. Bundan başqa, pulsarlar fırlanma sürəti azaldıqca radio şüalanması yaratmağı dayandırmalıdır. Buna görə də bu qədər yavaş fırlanan neytron ulduzlarından radio siqnallarının gəlməsi gözlənilmirdi.

Bu səbəbdən alimlər diqqətlərini daha az kütləli ulduzların tədricən soyuyan qalıqları olan ağ cırtdanlara yönəldiblər. Son araşdırmalar zamanı bəzi uzun dövrlü radio tranzientlərinin yaxın orbitdə fırlanan ikiulduzlu sistemlərdə yerləşdiyi və burada həm ağ cırtdanın, həm də aşağı kütləli qırmızı cırtdan ulduzun olduğu müəyyən edilib.

ASKAP J1745-in kəşfi

ASKAP J1745 Avstraliyanın milli elmi agentliyi CSIRO-ya məxsus və onun idarə etdiyi ASKAP radio teleskopu vasitəsilə aşkar edilən yeni uzun dövrlü radio tranzientidir. Bu, mənşəyi kataklizmik dəyişən ulduz sistemi kimi müəyyən edilən ilk belə mənbədir. Kataklizmik dəyişənlər bir-birinə çox yaxın orbitdə hərəkət edən iki ulduzdan – onlardan biri ağ cırtdan olmaqla – ibarət sistemlərdir. Ulduzlar bir-birinə kifayət qədər yaxın olduqda ağ cırtdanın cazibə qüvvəsi digər ulduzdan maddə çəkə bilir. Buna görə də bu sistemlər digər ulduzdan maddə qəbul edən ağ cırtdan ikili sistemləri adlandırılır. Bu yaxınlarda aşkar edilən digər uzun dövrlü radio tranzientində də radio siqnalları ilə eyni dövrilikdə təkrarlanan rentgen partlayışları qeydə alınmışdı. Lakin həmin partlayışların mənşəyi və niyə eyni ritmdə baş verdiyi məlum deyildi. İndi isə alimlər ilk dəfə radio, rentgen və optik teleskoplardan əldə olunan müşahidələri birləşdirərək ASKAP J1745-in iki ulduzunun hər orbital dövründə həm radio, həm də rentgen partlayışları yaratdığını müəyyən ediblər. Belə sürətlə fırlanan sistemlərdə rentgen şüalanmasının ağ cırtdanın səthinə axan maddənin qızması nəticəsində yarandığı hesab olunur.

Parlaq radio partlayışlarının mənşəyi isə daha müəmmalı idi. Lakin sistemin maddə toplayan ikili ulduz sistemi olması bu sirrin açılmasına kömək edib. Alimlərin bildirdiyinə görə, müşahidə olunan impulsvari radio şüalanması adətən yüksək enerjili hissəciklərin güclü maqnit sahələri ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Bu sistemdə isə bunun üçün ideal şərait mövcuddur: hər iki ulduz güclü maqnit sahəsinə malikdir – bu sahələr maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) cihazlarının yaratdığı maqnit sahəsindən minlərlə dəfə güclüdür – və yüklü hissəciklər bir ulduzdan digərinə, ağ cırtdana doğru axır.

Kəşfin əhəmiyyəti

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, ASKAP J1745 bu günə qədər öyrənilmiş uzun dövrlü radio tranzientləri arasında ən ətraflı məlumat əldə olunan obyektə çevrilib. Alimlər hesab edirlər ki, Rozetta daşı qədim Misir yazısının deşifrə edilməsində necə mühüm rol oynayıbsa, ASKAP J1745 də müxtəlif dalğa uzunluqlarında kifayət qədər məlumat olmayan digər uzun dövrlü radio tranzientlərinin mənşəyinin müəyyənləşdirilməsində eyni dərəcədə əhəmiyyətli olacaq. ASKAP J1745 radio dalğalarından görünən işığa və rentgen şüalarına qədər elektromaqnit spektrinin müxtəlif hissələrində maddə toplanmasının izlərini göstərən ilk uzun dövrlü radio tranzientidir. Alimlərin sözlərinə görə, məhz bu yüklü maddə axını həmin sistemlərdən müşahidə olunan radio siqnallarının yaranması üçün əsas amillərdən biridir.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, uzun dövrlü radio partlayışlarının yaranma mexanizminin öyrənilməsi Yer şəraitində təkrarlanması mümkün olmayan plazma axınları və güclü maqnit sahələri kimi ekstremal fiziki prosesləri araşdırmaq üçün yeni imkanlar yaradır.

Mənbə:scitechdaily.com