Günəş sistemində altıncı cırtdan planet aşkar edilmiş ola bilər

Astronomlar Neptunun orbitindən kənarda yerləşən, diametrinin 600–1 500 kilometr arasında olduğu ehtimal edilən yeni buzlu göy cismi aşkar ediblər. 2026 ED138 adlandırılan namizəd gələcəkdə Günəş sisteminin rəsmi tanınmış altıncı cırtdan planeti ola bilər.

Günəş sisteminin ucqar bölgələrində yeni bir göy cisminin kəşfi astronomların diqqətini cəlb edib. 2026 ED138 müvəqqəti adı verilən bu obyekt Plutodan da uzaqda, Neptunun orbitindən kənarda hərəkət edir. İlkin ölçmələr onun Neptundan kənarda indiyədək aşkar edilmiş ən böyük cırtdan planet namizədlərindən biri ola biləcəyini göstərir.  Obyekt ABŞ Milli Elm Fondunun (NSF) və Energetika Nazirliyinin (DOE) birgə layihəsi olan Vera C. Rubin Rəsədxanasının Simonyi Survey teleskopunun məlumatları əsasında müəyyən edilib. Maraqlıdır ki, astronomlar yeni göy cisminin izlərini yalnız son müşahidələrdə deyil, 2016-cı ilə aid arxiv görüntülərində də tapıblar. Bu, onun orbitini on ildən artıq müddəti əhatə edən müşahidələr əsasında araşdırmağa imkan verib.

Günəş sisteminin altıncı cırtdan planeti ola bilər

İlkin hesablamalara əsasən, 2026 ED138-in diametri 600–1 500 kilometr, başqa sözlə, təxminən 370–930 mil arasında ola bilər. Obyektin Günəşdən uzaqlığı, parlaqlığı və səthinin işığı əks etdirmə qabiliyyəti bu ölçü ehtimalını müəyyənləşdirməyə kömək edib.  Astronomların fikrincə, bu ölçüdə buzlu göy cisimlərinin cazibə qüvvəsi onları kürə formasına salmaq üçün kifayət edə bilər. Bu isə cırtdan planet statusunun əsas şərtlərindən biridir. Bununla belə, obyektin dəqiq ölçüsünü müəyyənləşdirmək və onun rəsmi təsnifata uyğunluğunu təsdiqləmək üçün əlavə müşahidələrə ehtiyac var.  Hazırda Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən beş cırtdan planet tanınır:

• Pluton;

• Serera;

• Erida;

• Haumea;

• Makemake.

2026 ED138-in tələb olunan xüsusiyyətlərə malik olduğu təsdiqlənərsə, o, bu siyahıya daxil edilə bilər.  Namizədi ilk müəyyən edən Harvard-Smitson Astrofizika Mərkəzinin baş astrofiziki Metyu Holman olub. Vaşinqton Universitetinin astronomiya professoru və Rubin Rəsədxanasının Günəş sistemi üzrə elmi qrupunun rəhbəri Mario Juriç isə obyektin orbitinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edən əlavə müşahidələr aparıb.

Alimlərin sözlərinə görə, diametri təxminən 1 000 kilometr olan belə bir cismin aşkarlanması nadir hadisədir. Juriç bu kəşfi təxminən 20 ildə tapılmış ən böyük transneptun obyektlərindən biri kimi qiymətləndirib.

Hazırda 2026 ED138 Günəşdən təxminən 46 astronomik vahid məsafədə yerləşir.  Astronomik vahid (AV) Yerlə Günəş arasındakı orta məsafəni ifadə edir. Plutonun Günəşdən orta məsafəsi isə təxminən 40 astronomik vahiddir. Beləliklə, yeni namizəd Günəşdən Plutodan da uzaqda yerləşir.  2026 ED138 transneptun obyektlər (TNO) adlanan göy cisimləri qrupuna daxildir. Bu obyektlər Neptunun orbitindən kənarda Günəş ətrafında dövr edirlər.  Onların ölçüləri, tərkibi və orbitlərinin xüsusiyyətləri Günəş sisteminin formalaşması və inkişafı haqqında mühüm məlumatlar verir. Alimlər bu cisimləri araşdırmaqla nəhəng planetlrin zamanla necə hərəkət etdiyini, kiçik göy cisimlərinin isə sistemin təkamülü zamanı necə fərqli orbitlərə səpələndiyini öyrənməyə çalışırlar.

2026 ED138-in aşkarlanmasını çətinləşdirən əsas amillərdən biri onun Süd Yolunun sıx ulduz sahəsinə yaxın yerləşməsidir. Milyonlarla ulduzun işığı fonunda hətta böyük ölçülü göy cismini də seçmək asan deyil. Rubin Rəsədxanası Cənub yarımkürəsinin səmasını dəfələrlə müşahidə edir. Güclü kompüter alqoritmləri isə milyonlarla, hətta milyardlarla işıq nöqtəsini təhlil edərək hərəkət edən obyektləri müəyyənləşdirir. Bu imkanlar astronomlara əvvəllər digər teleskoplarla aşkarlanması çətin olan 2026 ED138-i müəyyən etməyə şərait yaradıb.  Metyu Holman 2026-cı ilin oktyabrın 13-də həmin ilin əvvəlində Rubin Rəsədxanası tərəfindən toplanmış müşahidə məlumatlarını təhlil edərkən namizədə rast gəlib. O, həmkarı Kevin Nepyerlə birlikdə hazırladığı proqram vasitəsilə hərəkət edən obyektlərə aid milyardlarla müşahidə qeydini müqayisə edib və eyni göy cisminə məxsus görüntüləri müəyyənləşdirib.

Obyektin parlaqlığı və Günəşdən uzaqlığı onun qeyri-adi dərəcədə böyük ola biləcəyini göstərib. Holman əvvəlcə nəticənin düzgünlüyünə əmin olmaq üçün həm öz hesablamalarını, həm də proqramın işini yenidən yoxlayıb.

Daha sonra Mario Juriç Rubin Rəsədxanasının kataloqlarını və görüntülərini araşdıraraq 2026-cı ilin mart ayından etibarən çəkilmiş daha 20 müşahidə qeydi aşkar edib. Bundan əlavə, 2016-cı ilə aid digər astronomik tədqiqatların arxiv görüntülərində də obyektin izləri tapılıb.  Beləliklə, alimlər 2026 ED138-in orbitini on ildən artıq müddəti əhatə edən müşahidələr əsasında izləmək imkanı əldə ediblər. 

2026 ED138-in aşkarlanması Rubin Rəsədxanasının yeni göy cisimlərini müəyyənləşdirmək imkanlarını nümayiş etdirən kəşflərdən biridir.  Rəsədxana 2026-cı ilin iyununda “Məkan və Zamanın İrsi Tədqiqatı” (Legacy Survey of Space and Time – LSST) proqramına başlayıb. Lakin proqramın rəsmi başlanmasından əvvəl, aprel ayında Günəş sistemi üzrə tədqiqat qrupu 11 mindən çox yeni asteroidin müşahidə edildiyini açıqlamışdı. Onların təxminən 380-i transneptun obyektlər idi.

Tədqiqatçılar həmin nəticələri gələcək kəşflərin yalnız başlanğıcı kimi qiymətləndirmişdilər. Rubin Rəsədxanasının qarşıdakı 10 il ərzində Cənub yarımkürəsinin səmasını təkrar-təkrar müşahidə etməsi gözlənilir. Bu isə əvvəlki tədqiqatlarda diqqətdən kənarda qalmış uzaq göy cisimlərinin aşkarlanması üçün yeni imkanlar yaradacaq. Alimlərin fikrincə, 2026 ED138 cırtdan planet statusunu təsdiqləyərsə, Günəş sisteminin bu nadir göy cisimləri ailəsinə qoşulacaq. Lakin onun rəsmi statusu barədə qərar əlavə müşahidələr və dəqiq ölçmələrdən sonra verilə bilər.

mənbə: scitechdaily.com