OKP və tik pozuntuları ilə əlaqəli onlarla gen müəyyən edilib

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu kəşf sözügedən pozuntuların necə inkişaf etdiyinə dair indiyədək əldə olunan ən ətraflı bioloji təsəvvürlərdən birini formalaşdırır və gələcəkdə onların müalicəsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Nature Neuroscience jurnalında dərc olunan araşdırmaya qədər alimlər OKP və xroniki tik pozuntuları ilə ayrı-ayrılıqda əlaqələndirilən yalnız bir neçə genetik göstərici müəyyən etmişdilər.

Rutgers Universitetinin İncəsənət və Elmlər Məktəbinin Genetika Departamentinin professoru və tədqiqatın əsas həmmüəlliflərindən biri Qari Heyman bildirib ki, araşdırma ortaq risk genlərinin siyahısını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib, bu pozuntularla autizm və şizofreniya arasında bioloji əlaqələri üzə çıxarıb, həmçinin impulsların idarə olunması, hərəkət və vərdişlərin formalaşmasına nəzarət edən beyin dövrələrini müəyyənləşdirib. OKP davamlı və müdaxiləedici xarakter daşıyan arzuolunmaz düşüncələr və təkrarlanan davranışlarla xarakterizə olunur. Turet sindromu da daxil olmaqla xroniki tik pozuntuları isə insanın idarə etməkdə çətinlik çəkdiyi qəfil və təkrarlanan hərəkətlər və ya səslənmələrlə müşayiət olunur.

ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutlarının məlumatına görə, bu iki pozuntu birlikdə dünyada milyonlarla insana təsir edir. Onlar çox vaxt uşaqlıq dövründə başlayır və eyni şəxslərdə, eləcə də eyni ailələrdə birgə müşahidə olunur. 

Turet sindromunun genetik əsaslarının araşdırılmasının qabaqcıllarından biri, Rutgers Universitetinin Genetika Departamentinin fəxri professoru və tədqiqatın digər əsas həmmüəllifi Cey Tişfild bildirib ki, əvvəllər yalnız bir neçə güclü gen məlum olduğundan əczaçılıq sənayesinin yeni dərmanlar hazırlaması üçün imkanlar məhdud idi. Onun sözlərinə görə, artıq 30-dan çox potensial hədəfin müəyyənləşdirilməsi yeni müalicə üsullarının hazırlanması üçün imkanları genişləndirir.

Tədqiqat çərçivəsində OKP, Turet sindromu kimi xroniki tik pozuntuları və ya hər iki vəziyyət diaqnozu qoyulmuş təxminən 4000 nəfərin DNT-si təhlil edilib. Alimlər beynin qurulmasında və fəaliyyətində iştirak edən genləri pozan nadir mutasiyalara diqqət yetiriblər. Yeni müəyyən edilən genlərin bir çoxunun həm OKP, həm də xroniki tik pozuntuları ilə əlaqəli olduğu müəyyənləşdirilib. Bu nəticələr həmin pozuntuların niyə çox vaxt eyni insanlarda və ailələrdə birlikdə müşahidə olunduğunu izah etməyə kömək edir. Bioloji səviyyədə bu pozuntuların bir çox eyni beyin yolları ilə əlaqəli olduğu görünür. 

Cey Tişfild bildirib ki, bu genlər ayrı-ayrılıqda fəaliyyət göstərmir, əksinə, şəbəkələr şəklində işləyir. Onun sözlərinə görə, bu şəbəkələrin bütöv şəkildə hədəfə alınması gələcəkdə yeni müalicə üsullarının hazırlanmasını asanlaşdıra bilər. Tədqiqatçılar həmçinin müəyyən ediblər ki, yeni aşkar olunan genlərdən bir neçəsi daha əvvəl autizm və şizofreniya ilə əlaqələndirilib. Bu nəticə bir sıra psixiatrik pozuntuların beynin inkişafı və hüceyrələrarası əlaqələrində oxşar pozuntularla əlaqəli ola biləcəyini göstərən elmi sübutları daha da gücləndirir.

Beyin hüceyrələri bir-biri ilə neyrotransmitterlər adlanan kimyəvi siqnallar vasitəsilə əlaqə saxlayır. Bu maddələr məlumatı bir sinir hüceyrəsindən digərinə ötürür.

Tədqiqatda müəyyən edilən genlərin beyindəki sinir dövrələrində bu siqnalların hərəkətinə təsir göstərdiyi ehtimal olunur. Alimlərin fikrincə, pozuntuların arxasında dayanan bioloji sistemlərin müəyyənləşdirilməsi gələcəkdə yalnız simptomları nəzarətdə saxlamaq əvəzinə, xəstəliklərin əsas mexanizmlərini hədəf alan dərmanların hazırlanmasına kömək edə bilər.

Tədqiqat həmçinin bu proseslərin beynin hansı hissələrində baş verdiyi barədə yeni məlumatlar təqdim edib. Gen aktivliyinin təhlili göstərib ki, risklə əlaqəli genlərin bir çoxu hərəkət, qərarvermə və vərdişlərin formalaşmasında iştirak edən beyin bölgələrində, o cümlədən beyin qabığının və striatumun müəyyən hissələrində aktivdir. Araşdırma ABŞ, Kanada, Avropa, Cənubi Koreya və Cənubi Amerikadan 30-dan çox tədqiqat qrupunun iştirak etdiyi geniş beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində aparılıb. DNT-də mümkün genetik göstəriciləri müəyyənləşdirmək üçün alimlər bütün ekzomun sekvensləşdirilməsi (whole-exome sequencing) metodundan istifadə ediblər. Bu texnologiya orqanizmə zülalların hazırlanması barədə təlimat verən gen hissələrinin oxunmasına imkan yaradır.

Rutgers Universitetinin tədqiqatçıları layihənin hazırlanmasına, klinik məlumatların toplanması və sistemləşdirilməsinə, həmçinin genetik sekvensləşdirmə prosesinə nəzarətə töhfə veriblər. Alimlər xəstəlikdən təsirlənən şəxslərin gen ardıcıllıqlarını onların valideynləri və nəzarət qrupundakı şəxslərin genetik məlumatları ilə müqayisə ediblər. Bir sıra hallarda uşaqlarda yaranan, lakin valideynlərdən heç birində mövcud olmayan yeni mutasiyalar müəyyən edilib. Bu yanaşma pozuntuların inkişafında böyük ehtimalla rol oynayan genləri müəyyənləşdirməyə imkan verib. 

Qari Heyman bildirib ki, tədqiqat bu sahədə mühüm irəliləyişdir və alimlər artıq sözügedən pozuntuların yaranma səbəbləri barədə daha aydın təsəvvürə, həmçinin daha effektiv müalicələrin hazırlanması istiqamətində araşdırılması mümkün olan çoxsaylı yeni hədəflərə malikdirlər. Heyman və Tişfild 2007-ci ildən etibarən beyin pozuntularının genetik əsaslarının araşdırılması üzrə əməkdaşlıq edirlər. 

Tədqiqat üçün ailələrin uzunmüddətli töhfəsi mühüm olub

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu araşdırma uzun illər ərzində DNT nümunələrini təqdim edən ailələrin iştirakı olmadan mümkün olmazdı. Qari Heymanın sözlərinə görə, nümunələrin toplanmasına başlanılan zaman, təxminən 20 il əvvəl, müasir genetik sekvensləşdirmə texnologiyaları hələ indiki qədər sürətli və əlçatan deyildi.  Nümunələr Rutgers Universitetinin xüsusi bioloji materiallar arxivində saxlanılıb. Ailələr bu nümunələri alimlərin həmin pozuntuları daha yaxşı anlamasına kömək etmək məqsədilə könüllü şəkildə təqdim ediblər.

Müasir genom sekvensləşdirmə texnologiyalarının inkişafı nəticəsində həmin nümunələr son dərəcə qiymətli elmi resursa çevrilib. Ailələrin bir çoxu Nyu-Cersi Turet Sindromu və Əlaqəli Pozuntular Mərkəzi (New Jersey Center for Tourette Syndrome and Associated Disorders) və dünyanın müxtəlif yerlərində fəaliyyət göstərən digər tədqiqat proqramları vasitəsilə araşdırmaya cəlb edilib. Onların töhfəsi alimlərə nadir mutasiyaları aşkar etmək və bu pozuntuların inkişafında iştirak edən genləri müəyyənləşdirmək üçün zəruri olan böyük genetik məlumat bazalarını formalaşdırmağa imkan verib.

Tədqiqatda Rutgers Universitetinin Genetika Departamentinin professoru Cincuan Sinq, Hüceyrə Biologiyası və Neyroelmlər Departamentinin dosenti Maks Tişfild, Qabaqcıl Tədqiqat Hesablama İdarəsinin klinik tədqiqat məlumatları üzrə mühəndisi Coşua Tekkrey, Genetika Departamenti və Hüceyrə Biologiyası və Neyroelmlər Departamentinin elmi əməkdaşı Kara Nəsello, həmçinin Rutgers Universitetinin Nyu-Cersi İnsan Genetikası İnstitutunun proqram koordinatoru Danea Qlover də iştirak edib.

mənbə: medicalxpress.com