Astronomlar qara dəliyin nəhəng ulduzu şiddətlə parçaladığı və indiyədək müşahidə edilən ən enerjili ulduz partlayışlarından birinə səbəb olan hadisəni qeydə alıblar. “Whippet” ləqəbi verilən hadisə qısa müddət ərzində Günəşin yaydığı enerjidən təxminən 400 milyard dəfə çox enerji buraxıb. Partlayış nəticəsində yaranan şok dalğası işıq sürətinin beşdə biri ilə ətrafa yayılıb. Lakin hadisədən bir neçə ay sonra alimlər gözlənilmədən yüksək sürətlə hərəkət edən helium aşkar ediblər. Bu isə ulduzun məhv olmasından sonra onun müəyyən strukturunun sağ qalmış ola biləcəyinə dair ehtimal yaradıb.
Hadisə dünyanın müxtəlif yerlərində astronomlar tərəfindən müşahidə olunub və nəticələr ABŞ-ın Arizona ştatının Finiks şəhərində keçirilən Amerika Astronomiya Cəmiyyətinin konfransında təqdim edilib. Liverpul Con Murs Universitetinin astrofizika üzrə dosenti Daniel Perlinin rəhbərlik etdiyi tədqiqatda alimlər qara dəliyin böyük kütləli ulduzla qarşılıqlı təsirə girərək onu parçaladığını və ulduzun maddəsindən qara dəliyi qidalandıran disk əmələ gətirdiyini bildiriblər.
Tədqiqatçılar bu hadisəni son dərəcə nadir və heyrətamiz kosmik proses kimi qiymətləndirirlər.
Astronomlar daha əvvəl qara dəliklərin ulduzları məhv etdiyi və onların maddəsini özünə çəkdiyi gelgit qüvvələrinin yaratdığı ulduz parçalanması hadisələrini müşahidə ediblər. Lakin bu hadisənin miqyası əvvəlkilərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Hadisəni ilk dəfə Kornell Universitetinin astronomiya üzrə dosenti Anna Ho Yerin yaxınlığında işığı müşahidə edildikdən qısa müddət sonra müəyyənləşdirib. O, Kaliforniyadakı Palomar Rəsədxanasında yerləşən Zwicky Transient Facility teleskop sistemindən istifadə edərək obyekti aşkar edib. Rəsmi olaraq AT2024wpp adı verilən obyektə “Whippet” ləqəbi qoyulub. Alimlər qısa müddət ərzində hadisənin nadir və hələ tam öyrənilməmiş kosmik partlayış növü olan Luminous Fast Blue Optical Transient (LFBOT) ola biləcəyindən şübhələniblər. Hadisədən cəmi bir gün ərzində Kanar adalarında yerləşən Liverpul teleskopundan və NASA-nın kosmosdakı Swift peykindən əldə edilən müşahidələr obyektin LFBOT-lar üçün gözlənilən xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərib. Obyekt olduqca mavi görünür və rentgen şüaları yayırdı.
Kaliforniya Universitetinin Los-Anceles kampusundan R. Maykl Riç və Kaliforniya Texnologiya İnstitutundan Yu Çin Çinin apardığı məsafə ölçmələri isə hadisənin adi fövqəlnovadan dəfələrlə çox enerji yaydığını göstərib. Bu məlumatlar və obyektin son dərəcə yüksək temperaturu da daxil olmaqla digər müşahidələr alimləri ulduzun qara dəlik tərəfindən parçalanaraq udulduğu qənaətinə gətirib.
Daniel Perli bildirib ki, hadisənin mahiyyəti əvvəlcədən ehtimal edilsə də, onun miqyası alimlər üçün yenə də fövqəladə olub. Hadisənin enerjisi oxşar hadisələrdən dəfələrlə çox olub və ulduzun çökməsi nəticəsində yaranan məlum partlayışların hamısını geridə qoyub. Onun sözlərinə görə, bu cür hadisələr alimlərə yalnız qara dəlikləri müəyyənləşdirməyə deyil, həm də onların harada yerləşdiyini, necə yarandığını və böyüdüyünü, eləcə də bu proseslərin arxasında dayanan fizikanı öyrənməyə imkan verir.
AT2024wpp üzərində aparılan əlavə araşdırmalar hadisənin ətrafdakı sıx qazın içindən yayılan güclü şok dalğası yaratdığını göstərib. Bu dalğa işıq sürətinin beşdə biri ilə xaricə doğru hərəkət edib. Lakin təxminən altı aydan sonra şok dalğası qəfil zəifləyib. Ulduzdan qara dəliyə doğru çəkilən maddə onun ətrafında disk yaradıb. Maddə qara dəliyə doğru spiralvari hərəkət etdikcə son dərəcə qızıb. Bu proses nəticəsində rentgen şüaları və güclü qaz axını meydana gəlib. Qaz axını ulduz məhv edilməzdən əvvəl onun tərəfindən kosmosa atılmış maddə ilə toqquşub. Nəticədə hadisənin ilk günlərində müşahidə olunan parlaq mavi optik və ultrabənövşəyi şüalanma, eləcə də sonradan qeydə alınan radio və millimetr diapazonlu siqnallar yaranıb.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, şok dalğası məhv olmuş ulduzun əvvəllər kosmosa buraxdığı qazın yaratdığı qabarcığın xarici sərhədinə çatdıqdan sonra zəifləyib.
Hadisə ilə bağlı ən böyük müəmmalardan biri isə partlayışdan sonra müşahidə edilən siqnallardır.
Keck, Magellan və Very Large Telescope rəsədxanalarının apardığı müşahidələr zamanı partlayışdan sonrakı ilk ay ərzində tanınan kimyəvi elementlərə aid heç bir aydın iz aşkar edilməyib.
Lakin hadisə tədricən zəifləməyə başladıqdan sonra alimlər hidrogen və helium qazına aid zəif siqnallar qeydə alıblar. Xüsusilə helium alimlərin diqqətini çəkib. Helium Yerdən baxış istiqamətində saniyədə 6 000 kilometrdən çox sürətlə hərəkət edirdi. Bu yüksək sürət ilkin partlayışdan sonra sıx şəkildə birləşmiş hansısa strukturun sağ qalmış və hazırda böyük sürətlə Yerə doğru hərəkət edən maddə formasında müşahidə oluna biləcəyini göstərir.
Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, bu siqnal qara dəliyin nəhəng cazibə qüvvəsinin ulduzu parçaladığı zaman ulduzun nüvəsindən ayrılmış maddə axınından qaynaqlana bilər. Daha ehtiyatlı və spekulyativ digər ehtimala görə isə müşahidə olunan maddə sistemdəki üçüncü bir obyektə aid ola bilər. Bu obyekt qara dəliyin maddəni udması nəticəsində yaranan sürətli hissəcik küləyi və rentgen şüalanmasının təsirinə məruz qala bilər.
Alimlər hələlik bu ehtimallardan hansının doğru olduğunu müəyyənləşdirə bilməyiblər. Lakin hadisənin sonrakı müşahidələri qara dəliklərin nəhəng ulduzları necə parçaladığını və bu cür ekstremal kosmik proseslərdən sonra hansı strukturların sağ qala biləcəyini anlamaq üçün yeni imkan yarada bilər.
Tədqiqatın nəticələri “Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” jurnalında dərc olunub.
mənbə: www.sciencealert.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.