Uzun illər okeanların ən güclü yırtıcısı hesab olunan qatil balinaların (orka) belə çəkinərək uzaqlaşdığı bir dəniz canlısı var. Alimlərin son araşdırmaları göstərir ki, uzunüzgəcli pilot balinaların səsini eşidən orklar ərazini tərk etməyə üstünlük verirlər. Bunun səbəbi isə hələ də tam məlum deyil.
Nəticələri Scientific Reports jurnalında dərc olunan tədqiqat İslandiyadakı Sudurnes Elm və Tədris Mərkəzinin dəniz bioloqu Anna Selbmannın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq alimlər qrupu tərəfindən aparılıb.
Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, okeanların zirvə yırtıcısı hesab olunan orklar uzunüzgəcli pilot balinaların (Globicephala melas) çıxardığı akustik siqnallara təhlükə kimi reaksiya verir. Lakin özlərindən kiçik ölçülü görünən bu növ qarşısında niyə geri çəkildikləri hələ də aydınlaşdırılmayıb.
Bu maraqlı müşahidələrin əsası 2012-ci ildə qoyulub. Həmin vaxt alimlər vəhşi təbiətdə uzunüzgəcli pilot balinalara orka səslərinin yazısını səsləndirərək onların reaksiyasını öyrəniblər. Müşahidələr göstərib ki, pilot balinalar bu səsləri eşidən kimi onlara doğru hərəkət edirlər.
2014-cü ildə İspaniya Milli Tədqiqat Şurasının alimi Reno de Stefanisin rəhbərlik etdiyi başqa bir tədqiqat qrupu isə daha maraqlı nəticə əldə edib. Alimlər 2004-cü ildən etibarən qeydə alınmış bütün vəhşi təbiət müşahidələrini təhlil edərək müəyyən ediblər ki, orkalarla pilot balinalar qarşılaşdıqda ərazini tərk edən tərəf məhz orkalar olur.
Tədqiqatçılar Cəbəllütariq boğazında apardıqları müşahidələr zamanı müəyyən ediblər ki, bu iki dəniz məməlisi eyni qida mənbələri uğrunda rəqabət aparmır və bir-birini ovlamır. Bundan əlavə, uzunüzgəcli pilot balinalar ölçü baxımından orkalardan xeyli kiçikdir və nəzəri cəhətdən onlar üçün ciddi təhlükə hesab olunmamalıdır.
Alimlər ehtimal edirlər ki, keçmişdə orkalar pilot balinaları ovlamış ola bilər və bu növdə həmin təhlükəyə qarşı davranış formalaşıb. Lakin bu fərziyyəni təsdiqləyən kifayət qədər elmi sübut yoxdur.
Anna Selbmann və həmkarları məsələni daha ətraflı araşdırmaq məqsədilə 2007–2020-ci illərdə İslandiyanın altı bölgəsində aparılmış elmi ekspedisiyaların və balina müşahidəsi turlarının məlumatlarını təhlil ediblər.
Araşdırma göstərib ki, uzunüzgəcli pilot balinalar əsasən yay aylarında müşahidə olunsalar da, onlar tez-tez orkaların toplandığı ərazilərdə görünürlər.
Təhlil edilən 24 qarşılaşmanın 68 faizində orkalar pilot balinalarla üzləşməmək üçün əvvəlcədən ərazini tərk ediblər. Qarşılaşmaların 28 faizində isə hər iki növ saatda təxminən 25 kilometr sürətlə yüksək sürətli təqibə başlayıb. Bu zaman heyvanlar sürəti artırmaq üçün dəfələrlə suyun səthindən tullanaraq hərəkət ediblər.
2026-cı ilə qədər toplanmış və iyirmi ildən artıq dövrü əhatə edən müşahidələr eyni nəticəni göstərib: orkalar həqiqətən də uzunüzgəcli pilot balinalardan uzaq durmağa çalışırlar.
Bu davranışın səbəbini müəyyənləşdirmək üçün alimlər yeni eksperiment həyata keçiriblər. Bu dəfə vəhşi təbiətdə iki növün qarşılaşmasını gözləmək əvəzinə, xüsusi izləmə cihazları taxılmış orkalara uzunüzgəcli pilot balinaların səs yazıları səsləndirilib.
Nəticələr diqqətçəkən olub. Pilot balinaların səslərini eşidən orkalar qrup halında daha sıx toplaşıb, səsli ünsiyyət davranışlarını dəyişib, istiqamətlərini dəyişərək ərazidən uzaqlaşıb və üzmə sürətlərini artırıblar. Bu da göstərib ki, təkcə pilot balinaların akustik siqnalları belə orkalarda qaçınma reaksiyası yaratmağa kifayət edir.
Bununla belə, alimlər hələ də uzunüzgəcli pilot balinaların niyə orkaları təqib etdiyini və orkaların niyə geri çəkildiyini dəqiq izah edə bilmirlər. İndiyədək müşahidə olunan çoxsaylı qarşılaşmalara baxmayaraq, pilot balinaların orkalara birbaşa fiziki hücum etməsi qeydə alınmayıb.
Tədqiqatçılar mümkün izahlardan biri kimi "mobbinq" adlanan davranışı göstərirlər. Bu zaman heyvanlar təhlükəli yırtıcı ilə döyüşmək əvəzinə birlikdə onu narahat edir və ərazini tərk etməyə məcbur edirlər. Bu davranış quşlar arasında geniş yayılıb, lakin dəniz məməlilərində də baş verə biləcəyi istisna edilmir.
Bununla yanaşı, alimlər resurslar uğrunda rəqabət, balaların qorunması və digər ekoloji amillərin də bu qeyri-adi davranışın səbəbləri arasında ola biləcəyini bildirirlər. Mövzunun tam aydınlaşdırılması üçün əlavə tədqiqatların aparılması planlaşdırılır.
mənbə: www.sciencealert.com
