Qəribə qalaktikada edilən kəşf qaranlıq maddənin sirrinin açılmasına kömək edə bilər

Astronomlar ilk dəfə Süd Yolundan kənarda kürəvi ulduz topasına aid ulduz axını aşkar ediblər. Bu kəşf digər qalaktikalardakı qaranlıq maddənin paylanmasını öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır.

Qalaktikaların daxilində uzanan çox zəif ulduz zolaqları onların keçmişi haqqında mühüm məlumatlar daşıya bilər. Astronomların ulduz axını adlandırdığı bu strukturlar qalaktikaların necə formalaşdığını və zamanla necə dəyişdiyini araşdırmaqla yanaşı, kainatın ən böyük sirlərindən biri olan qaranlıq maddənin öyrənilməsinə də imkan verə bilər.

İndiyədək belə ulduz axınlarını Süd Yolundan kənarda aşkar etmək olduqca çətin idi. Bunun əsas səbəbi onların çox zəif işıq saçmasıdır. Lakin böyük astronomik məlumat bazalarının və yeni analiz üsullarının inkişafı bu cür strukturların aşkarlanmasını asanlaşdırıb.

Danimarkanın Niels Bor İnstitutunun doktorantı Culi Kiel Holm, Danimarka Texniki Universitetinin DTU Space mərkəzinin dosenti Sara Pirson və beynəlxalq alimlər qrupu bu dəfə belə bir ulduz axınını başqa qalaktikada aşkar ediblər. Tədqiqatın nəticələri “Nature” jurnalında dərc olunub.

“Biz başqa bir qalaktikada kürəvi ulduz topasından yaranan ulduz axını aşkar etmişik. Bu, belə bir strukturun ilk dəfə öz qalaktikamız – Süd Yolundan kənarda müşahidə edilməsidir”, – Culi Kiel Holm bildirib.

Ulduz axını ilk dəfə başqa qalaktikada aşkar edilib

Kürəvi ulduz topalarından yaranan ulduz axınlarının Süd Yolundan kənarda aşkarlanması xüsusilə çətindir. Çünki bu strukturlar olduqca zəif işıq saçır.

Bu dəfə isə alimlər ulduz axınını özü də qeyri-adi xüsusiyyətə malik olan ultrayayğın qalaktikanın daxilində müəyyən ediblər. Ultrayayğın qalaktikalar çox geniş əraziyə yayılan, lakin nisbətən az sayda ulduza malik və buna görə də çox zəif görünən qalaktikalardır.

Belə zəif qalaktikanın daxilində başqa bir zəif strukturun – ulduz axınının aşkarlanması kəşfi daha da əhəmiyyətli edir.

Ulduz axınları qaranlıq maddənin xəritəsini çıxarmağa kömək edə bilər

Tədqiqatın əhəmiyyəti yalnız yeni ulduz axınının aşkar edilməsindən ibarət deyil.

Alimlər ilk dəfə göstəriblər ki, kürəvi ulduz topalarından yaranan ulduz axınlarından Süd Yolundan kənardakı qalaktikalarda qaranlıq maddənin miqdarını və paylanmasını öyrənmək üçün istifadə etmək mümkündür.

Qaranlıq maddə işıq saçmadığı və işığı birbaşa əks etdirmədiyi üçün onu adi teleskoplarla görmək mümkün deyil. Astronomlar onun mövcudluğunu əsasən digər maddələrə və ulduzlara göstərdiyi cazibə təsirindən müəyyən edirlər.

Ulduz axınları isə bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların forması və hərəkəti ətrafdakı cazibə sahəsi haqqında məlumat verə bilər. Beləliklə, astronomlar görünməyən qaranlıq maddənin qalaktikada necə paylandığını dolayı yolla araşdıra bilirlər.

“Biz Süd Yolunun tədqiqatlarında artıq istifadə olunan bir üsulun başqa qalaktikaları öyrənmək üçün də işlədiyini göstəririk. Halbuki həmin qalaktikalarda qaranlıq maddənin paylanmasını müəyyən etmək ənənəvi üsullarla olduqca çətindir”, – Holm deyib.

UGC9050-Dw1 qaranlıq maddə baxımından zəngin görünür

Tədqiqatçılar araşdırma zamanı UGC9050-Dw1 adlı ultrayayğın qalaktikaya diqqət yetiriblər.

Aşkar edilmiş ulduz axınının xüsusiyyətlərini təhlil edən alimlər qalaktikanın ümumi kütləsini və həmin kütlənin necə paylandığını müəyyənləşdirməyə çalışıblar.

Nəticələr UGC9050-Dw1-in əhəmiyyətli miqdarda qaranlıq maddəyə malik olduğunu göstərib. Bu nəticə ultrayayğın qalaktikalarla bağlı əvvəlki araşdırmaların nəticələri ilə də uyğun gəlir.

Tədqiqatçılar üçün əsas məqam isə qaranlıq maddənin yeni üsulla ölçülməsidir.

“Əvvəlki araşdırmaların nəticələri ilə bizim əldə etdiyimiz nəticələr uyğun gəlir. Lakin biz qaranlıq maddəni tamamilə yeni üsulla ölçürük və bunun yalnız Süd Yolunda deyil, digər qalaktikalarda da mümkün olduğunu göstəririk”, – Holm qeyd edib.

Yeni teleskoplar daha çox belə strukturlar aşkar edə bilər

Hazırkı araşdırma yalnız bir qalaktikaya əsaslanır. Lakin alimlər hesab edirlər ki, gələcəkdə bu üsul müxtəlif qalaktikalardakı qaranlıq maddəni müqayisə etməyə imkan verə bilər.

İndiyədək kürəvi ulduz topalarından yaranan ulduz axınlarının qaranlıq maddənin öyrənilməsində verdiyi məlumatlar əsasən Süd Yolu ilə məhdudlaşıb.

Başqa qalaktikalarda da bu cür strukturların aşkar edilməsi astronomlara qaranlıq maddənin müxtəlif qalaktikalarda necə paylandığını və onun qalaktikaların quruluşuna necə təsir etdiyini daha geniş miqyasda araşdırmaq imkanı verəcək.

Tədqiqatçılar yaxın illərdə Euclid və Nancy Grace Roman kimi kosmik teleskopların köməyi ilə daha çox ulduz axınının aşkar ediləcəyini gözləyirlər.

Bu isə astronomlara təkcə yeni qalaktikaları araşdırmaq deyil, həm də kainatın böyük hissəsini təşkil etdiyi düşünülən qaranlıq maddənin təbiətini və kainatda necə paylandığını daha yaxşı anlamaq üçün yeni məlumatlar verə bilər.

mənbə: scitechdaily.com