Ürək kapilyarları infarktdan sonra qan axını üçün təbii “bypass” damarları yarada bilər

Ürək arteriya və qan damarlarından ibarət mürəkkəb bir şəbəkə vasitəsilə qanı fasiləsiz şəkildə bütün orqanizmə çatdırır. Ürək tutması, yəni infarkt zamanı bu qan dövranı adətən koronar arteriyada damar divarındakı aterosklerotik lövhənin üzərində qan laxtasının yaranması və ürək əzələsinə gedən qan axınının kəsilməsi nəticəsində pozulur. Science jurnalında dərc olunan yeni araşdırma göstərib ki, ürək özünü qorumaq üçün zədələnmiş toxumalara qan və oksigen çatdıran yeni, təbii “bypass” yolları yarada bilər.

Uzun müddət mövcud olan əsas nəzəriyyəyə görə, koronar kollateral arteriyalar adlanan bu ehtiyat damarlar mövcud arteriyaların hüceyrələrinin ayrılaraq yeni arteriyalar əmələ gətirməsi nəticəsində yaranırdı. Tədqiqatçılar bunun necə baş verdiyini müəyyən etmək üçün xüsusi genetik alətlər hazırlayıblar. Bu alətlər müxtəlif hüceyrələrlə təmasdan asılı olaraq fərqli rənglərdə işıq saçan flüoresan markerlərlə təchiz edilmişdi. Beləliklə, alimlər yetkin arteriyaların hamar əzələ hüceyrələrini və ən kiçik qan damarları olan kapilyarların səthindəki hüceyrələri bir-birindən ayıra biliblər.

Bu alətlər siçanlara tətbiq edildikdə məlum olub ki, infarktdan sonra yeni koronar kollateral arteriyaların yaranmasında əsas rolu mövcud arteriyalar deyil, kapilyarlar oynayır. Kapilyarlar öz hüceyrə xüsusiyyətlərini dəyişərək daha iri və tam formalaşmış arteriyalara çevrilir. Bu proses kapilyar arterializasiya adlanır.

Arteriyaların tutulması nəticəsində yaranan ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölüm və xəstəliklərin əsas səbəblərindən biridir. Həkimlər stent və ya bypass əməliyyatı vasitəsilə qan axınını bərpa edə bilirlər. Lakin bu invaziv müdaxilələrin müəyyən riskləri var. Məsələn, qan axınının qəfil bərpası əlavə toxuma zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bəs orqanizmin öz bərpa mexanizmindən istifadə etməklə daha az invaziv bir müalicə mümkün olsaydı?

Araşdırmalar göstərir ki, bəzi ürəklər tıxanmış damarın ətrafından qanı keçirən kollateral arteriyalar, yəni təbii alternativ damar yolları yarada bilir. Lakin bir çox infarkt xəstəsində bu ehtiyat damarlar zədələnmiş ürəyin qorunması üçün kifayət qədər olmur. Bu damarların böyüməsini necə stimullaşdırmağın öyrənilməsi gələcəkdə həyat xilas edə bilər. Bunun üçün isə ilk növbədə orqanizmin bu damarları necə yaratdığını dəqiq başa düşmək lazımdır.

İnfarktdan sonra qan damarlarının taleyini müəyyən etmək üçün tədqiqatçılar siçanlarda infarkt modeli yaradıblar. Bu siçanların arteriya və kapilyarları xüsusi, rənglə işarələnmiş genetik sistemlərlə hazırlanmışdı. Bu sistem alimlərə hüceyrələrin haradan gəldiyini, hara hərəkət etdiyini və sonradan hansı hüceyrələrə çevrildiyini dəqiq izləməyə imkan verib. Mikroskop altında kapilyar hüceyrələrindən yaranan koronar kollateral damarlar yaşıl, əvvəlcədən mövcud olan arteriyalardan yaranan damarlar isə qırmızı rəngdə görünürdü.

Yeni doğulmuş siçanlarda kapilyar endotel hüceyrələrinin yeni arteriyaların yaranmasına töhfəsi. Kredit: 

Siçanlarda infarkt yaradıldıqdan sonra tədqiqatçılar onların ürəklərini araşdırıblar. Güclü flüoresan konfokal mikroskoplardan istifadə etməklə yeni və köhnə qan damarlarının ətraflı 3D görüntülərini hazırlayıblar. Nəticələr göstərib ki, mövcud yetkin arteriyalar yeni ehtiyat damarların yaranmasına yalnız az miqdarda töhfə verir. Ürəyin yaratdığı təbii “bypass” damarları əsasən kapilyarlardan formalaşır. Yeni damarların hüceyrələrinin 85,7%-i yaşıl, yəni kapilyar mənşəli olub. Arteriya mənşəli qırmızı hüceyrələrin payı isə çox az olub. Bu kapilyar mənşəli damarların həqiqətən ürəyin bərpasında mühüm rol oynadığını təsdiqləmək üçün alimlər siçanlarda onları seçici şəkildə məhv edən genetik “söndürmə” mexanizmindən istifadə ediblər. Bu damarlar olmadıqda zədələnmiş ürəklər lazımi şəkildə bərpa olunmayıb. Siçanların ürək toxumasında geniş çapıqlaşma yaranıb və ürəyin fəaliyyəti ciddi şəkildə zəifləyib.

Tədqiqatçılar kapilyar hüceyrələrinin ehtiyat damarlara çevrilməsinə səbəb olan hüceyrədaxili mexanizmi də araşdırıblar. Bu prosesdə VEGF-A adlı böyümə siqnalı mühüm rol oynayır. VEGF-A YY1 adlı zülal mexanizmini aktivləşdirir. YY1 daha sonra SETD1A adlı metiltransferaza zülalını prosesə cəlb edir. SETD1A hüceyrənin DNT-sinin qablaşdırılmasını kimyəvi şəkildə dəyişdirir və nəticədə HES1 geni aktivləşir. HES1 isə sadə kapilyar hüceyrələrinə yenidən proqramlanaraq yetkin və daha güclü arteriyalara çevrilmək üçün siqnal verir. Daha sonra alimlər bu təbii damar yaranması prosesini, xüsusilə də bərpa qabiliyyəti daha zəif olan yetkin ürəklərdə, tibbi üsulla gücləndirməyin mümkün olub-olmadığını araşdırıblar. Onlar müəyyən ediblər ki, dəyişdirilmiş mRNT vasitəsilə VEGF-A böyümə siqnalının qısa müddət ərzində verilməsi yetkin siçanlarda funksional kollateral damarların sayını artıra bilir.

Araşdırmanın nəticələri uzun illər mövcud olmuş fikirlərə yenidən baxmağa və infarktdan sonra ürəyin öz ehtiyat qan damarlarını necə yaratdığını daha aydın başa düşməyə imkan verir.

Alimlər müəyyən ediblər ki, kapilyar arterializasiya ürəyin qan dövranını bərpa etmək üçün istifadə etdiyi təbii mexanizmin əsas hissəsidir. Bu kəşf gələcəkdə infarktdan sonra ürəyin öz qan təchizatını yenidən qurmasına kömək edən yeni müalicə üsullarının hazırlanması üçün perspektivli istiqamət ola bilər.

mənbə: medicalxpress.com