Xolesterinin müalicəsində istifadə olunan üsul qandakı PFAS və mikroplastikləri də azalda bilər

Ürək-damar xəstəliklərinin ağır formalarında qandakı artıq yağları təmizləmək üçün istifadə olunan terapevtik aferez proseduru bəzi “əbədi kimyəvi maddələr” kimi tanınan PFAS birləşmələrinin və müəyyən mikroplastiklərin qandakı səviyyəsini də azalda bilər. Lakin alimlər bunun hələlik mikroplastiklərin orqanizmdən etibarlı şəkildə təmizlənməsi üçün müalicə üsulu olduğunu təsdiqləmədiyini bildirirlər. Almaniyada aparılan yeni araşdırma göstərib ki, ağır ürək-damar xəstəlikləri olan pasiyentlərdə qandakı lipoproteinlərin, yəni yağları daşıyan hissəciklərin çıxarılması üçün tətbiq edilən terapevtik aferez proseduru gözlənilmədən bəzi ətraf mühit çirkləndiricilərinin də qan dövranından azalmasına səbəb ola bilər.  Terapevtik aferez zamanı pasiyentin qanı xüsusi aparat vasitəsilə süzülür. Prosedur zamanı hədəflənmiş maddələr qandan ayrılır, təmizlənmiş qan isə yenidən orqanizmə qaytarılır. Bu üsul ətraf mühit çirkləndiricilərini təmizləmək məqsədilə yaradılmayıb. Əsasən dərman müalicəsinin qandakı xolesterini kifayət qədər azalda bilmədiyi ağır hallarda tətbiq olunur.

Tədqiqatçılar prosedurdan dərhal əvvəl və sonra götürülmüş qan nümunələrini müqayisə ediblər. Nəticədə bəzi per- və poliflüoroalkil maddələrin (PFAS) səviyyəsinin aşağı düşdüyü müəyyənləşdirilib.

PFAS müxtəlif məhsulların, o cümlədən yapışmayan səthlərin, su keçirməyən tekstil məhsullarının və bəzi qida qablaşdırmalarının hazırlanmasında istifadə olunan sintetik kimyəvi maddələr qrupudur.

Ətraf mühitdə və insan orqanizmində uzun müddət parçalanmadan qala bildikləri üçün PFAS tez-tez “əbədi kimyəvi maddələr” adlandırılır. İnsanlar bu maddələrə çirklənmiş su və qida, istehlak məhsulları, qablaşdırma və hətta ev tozu vasitəsilə məruz qala bilərlər. Araşdırmanın müəlliflərindən, Drezden Texniki Universitetinin molekulyar endokrinoloqu Şarlotta Şteenbok bildirib ki, PFAS və mikroplastiklər lipoproteinlərdən kimyəvi baxımdan fərqlidir və aferez prosedurunun ilkin hədəfi olmayıb. Buna görə onların səviyyəsinin azalması tədqiqatçılar üçün gözlənilməz nəticə olub.

Tədqiqatda ikiqat filtrasiya plazmaferezi keçirən 14 pasiyent iştirak edib. Qan hüceyrələri plazmadan ayrılıb, daha sonra plazma lipoproteinlər kimi daha böyük hissəcikləri saxlayan ikinci filtrdən keçirilib.

İkiqat filtrasiya prosedurlarının hər birindən əvvəl və sonra dörd geniş yayılmış PFAS növü ölçülüb. Bir prosedurdan dərhal sonra onların qandakı konsentrasiyası 25 faizə qədər azalıb. Başqa laboratoriyada isə dörd pasiyentin nümunələri fərqli üsulla araşdırılıb və beş PFAS növü üzrə orta hesabla 43,5–75,8 faiz azalma qeydə alınıb. Bununla belə, tədqiqatçılar bu iki nəticə qrupunun birbaşa müqayisə edilə bilməyəcəyini vurğulayırlar. Pasiyentlərin sayının az olması və ölçmə üsullarının fərqli olması nəticələrin geniş əhali üçün ümumiləşdirilməsinə imkan vermir. Alimlərin ehtimalına görə, bəzi PFAS maddələri qan zülallarına bağlanaraq lipoproteinlərlə birlikdə hərəkət edə bilər. Bu səbəbdən onlar filtrdə birbaşa saxlanıla və ya lipoprotein və plazma zülalları ilə birlikdə qandan çıxarıla bilər.

Araşdırmada mikroplastiklərin qandakı səviyyəsinə də baxılıb. Lakin bu istiqamətdə nəticələr PFAS-larla müqayisədə daha qeyri-sabit olub. Dörd pasiyentin hamısında polietilenin səviyyəsi azalıb. Polivinilxloridin (PVC) səviyyəsi isə dörd pasiyentdən üçündə aşağı düşüb. Bununla yanaşı, digər plastik polimerlərdə eyni nəticə müşahidə edilməyib. Bəzi hallarda prosedurdan sonra qandakı mikroplastiklərin miqdarı hətta artıb. Tədqiqatçılar bunun ölçmə üsulları, nümunələrin xarici mühitdən çirklənməsi və ya aferez sisteminin plastik komponentləri ilə bağlı ola biləcəyini bildirirlər. Bu səbəbdən araşdırma aferezin insan qanında mikroplastikləri etibarlı şəkildə azaltdığını sübut etmir. Bununla belə, alimlər istifadə olunmuş filtrlərin yuyulması nəticəsində əldə edilən materialda dəfələrlə mikroplastik hissəciklər aşkar etdiklərini bildiriblər.

Tədqiqatın mühüm məqamlarından biri də budur ki, qan analizində müəyyən edilən mikroplastiklərin azalması orqanizmdəki ümumi mikroplastik yükünün də azaldığını göstərmir. Qan testləri yalnız həmin anda qan dövranında olan hissəcikləri göstərir. Orqanizmin toxumalarında toplanmış mikroplastiklər isə sonradan yenidən qan dövranına keçə bilər. Mikroplastik hissəciklər insanın beyin, qaraciyər və böyrək toxumalarında da aşkarlanıb. Lakin onların uzunmüddətli sağlamlıq təsirləri hələ tam müəyyən edilməyib.

Tədqiqatın müəllifləri daha böyük nəzarətli araşdırmalara, standartlaşdırılmış ölçmə üsullarına və uzunmüddətli müşahidələrə ehtiyac olduğunu bildirirlər. Bundan başqa, 2026-cı ildə Journal of Clinical Apheresis jurnalında dərc olunan ayrıca araşdırmada 114 pasiyentdə həyata keçirilmiş 174 plazma mübadiləsi proseduru araşdırılıb. Mikroplastik səviyyəsinin başlanğıcda yüksək olduğu pasiyentlərdə azalma, aşağı olduğu pasiyentlərdə isə artım müşahidə edilib. Həmin araşdırmanın müəllifləri prosedur zamanı istifadə olunan plastik boruların və maye paketlərinin qana mikroplastik hissəciklər buraxa biləcəyini ehtimal ediblər. Bu səbəbdən hazırda terapevtik aferezi mikroplastiklərdən “detoks” üsulu kimi qəbul etmək üçün kifayət qədər elmi sübut yoxdur. Prosedur müəyyən tibbi vəziyyətlərin müalicəsi üçün nəzərdə tutulub və mütəxəssis nəzarəti altında həyata keçirilir.

Bununla belə, yeni nəticələr maraqlı bir ehtimal ortaya qoyur: xolesterin və digər yağdaşıyan hissəcikləri qandan çıxarmaq üçün nəzərdə tutulan filtr sistemi bəzi PFAS maddələrini və müəyyən mikroplastikləri də qan dövranından uzaqlaşdıra bilər.

mənbə: www.sciencealert.com