Cənubi Koreyanın Əsas Elmlər İnstitutunun (Institute for Basic Science – IBS) alimləri beynin maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları xaric etməsini təmin edən, indiyədək məlum olmayan anatomik keçidləri aşkar ediblər. Tədqiqat beynin təmizlənmə mexanizmi və neyrodegenerativ xəstəliklərin inkişafı ilə bağlı yeni məlumatlar ortaya qoyur.
Araşdırmanın nəticələri Cell jurnalında dərc olunub.
Beyin normal fəaliyyətini qorumaq üçün maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları davamlı olaraq xaric edir. Bu prosesdə əsas rolu beyin-onurğa beyni mayesi (BOM) oynayır. Həmin maye amiloid-beta, fosforlaşmış tau və alfa-sinuklein kimi zülalları beyindən uzaqlaşdırır. Bu maddələrin normadan artıq toplanması isə Altsheymer, Parkinson və digər neyrodegenerativ xəstəliklərlə əlaqələndirilir.
Alimlər uzun illərdir bilirlər ki, bu tullantıların böyük hissəsi limfa damarları vasitəsilə boyun nahiyəsində yerləşən limfa düyünlərinə daşınır. Lakin indiyədək əsas suallardan biri cavabsız qalırdı: beyin-onurğa beyni mayesi beyni limfa sistemindən ayıran hörümçək toruna bənzər qişanı (araknoid qişanı) necə keçir?
IBS-in Damar Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Ko Qu Yanqın rəhbərlik etdiyi, Cənubi Koreya, Finlandiya və ABŞ-dən alimlərin iştirak etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu bu sualın cavabını tapıb.
Tədqiqatçılar araknoid qişada beyin-onurğa beyni mayesinin birbaşa beyin qişalarının limfa damarlarına keçməsinə imkan verən mikroskopik dəliklər aşkar ediblər. Alimlər bu strukturları "araknoid pəncərələri" (arachnoid fenestrations) adlandırıblar.
Araşdırma göstərib ki, bu keçidlər beynin tullantıları xaric etməsinin indiyədək müəyyən edilmiş ən dəqiq anatomik yolunu təşkil edir. Eyni zamanda müəyyən olunub ki, yaş artdıqca bu drenaj sistemi tədricən zəifləyir. Bununla belə, yaşlı siçanlarda onun fəaliyyətini yenidən bərpa etmək mümkün olub.
Alimlər üçölçülü görüntüləmə, genetik modifikasiya olunmuş laboratoriya siçanları, toxumaların şəffaflaşdırılması, skanedici elektron mikroskopiyası, xüsusi markerlərlə aparılan təcrübələr və insanabənzər meymunlar üzərində müqayisəli tədqiqatlardan istifadə ediblər.
Nəticədə iybilmə soğanaqları ilə burun boşluğunu beyindən ayıran deşikli sümük – xəlbirvari lövhə (cribriform plate) arasında yerləşən xüsusi limfa damarları şəbəkəsi müəyyən edilib. Məhz bu nahiyədə diametri təxminən 2–12 mikrometr olan çoxsaylı mikroskopik dəliklər aşkarlanıb.
Tədqiqat zamanı beyin-onurğa beyni mayesinə yeridilən flüoresan markerlər həmin dəliklərin ətrafında toplanıb, daha sonra araknoid qişanı keçərək limfa damarlarına daxil olub. Bundan sonra maye xəlbirvari lövhəni keçərək burun selikli qişasının limfa damarları ilə boyun limfa düyünlərinə çatıb.
Oxşar mikroskopik dəliklər insanabənzər sinomolqus meymunlarında da müşahidə olunub. Bu isə həmin anatomik quruluşun yalnız siçanlara deyil, digər məməlilərə də xas ola biləcəyini göstərir.
Araşdırmanın həmmüəllifi Honq Son Pyo bildirib ki, üçölçülü görüntüləmə və marker təcrübələrinin birgə tətbiqi sayəsində beyin-onurğa beyni mayesinin xaric olunmasını təmin edən funksional keçidlər ilk dəfə dəqiq müəyyən edilib. Alimlər bu dəliklərin həqiqətən vacib rol oynadığını təsdiqləmək üçün onları xüsusi mikrokürəciklərlə bağlayıblar. Nəticədə beyin-onurğa beyni mayesinin boyun limfa düyünlərinə axını kəskin azalıb. Bu da həmin mikroskopik dəliklərin mayenin beyindən çıxışı üçün əsas keçidlər olduğunu təsdiqləyib.
Tədqiqat zamanı yaşlı və gənc siçanların nəticələri müqayisə edilib.
Müəyyən olunub ki, yaşlı siçanlarda iybilmə soğanaqları ətrafındakı limfa damarları əhəmiyyətli dərəcədə geriləyib. Eyni zamanda araknoid qişadakı mikroskopik dəliklərin sayı azalıb, diametri kiçilib, xəlbirvari lövhədəki keçidlər də daralıb. Bu dəyişikliklər beyin-onurğa beyni mayesinin axınının nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi ilə müşayiət olunub.
Alimlər beyin qişalarını cərrahi yolla keçmək əvəzinə, müalicəni burun boşluğu vasitəsilə həyata keçiriblər. Bu məqsədlə limfa damarlarının inkişafını stimullaşdıran VEGF-C zülalını ifadə edən virus vektoru burun boşluğuna yeridilib. Nəticədə iybilmə soğanaqları və burun selikli qişası ətrafındakı limfa damarları genişlənib. Müalicə araknoid qişadakı mikroskopik dəliklərin sayını və ya ölçüsünü bərpa etməsə də, limfa şəbəkəsinin genişlənməsi sayəsində yaşlı siçanlarda beyin-onurğa beyni mayesinin axını gənc heyvanlardakı səviyyəyə qədər bərpa olunub.
Araşdırmanın həmmüəllifi Cin Çolhva bildirib ki, hazırda alimlər bu drenaj sisteminin Altsheymer və Parkinson xəstəlikləri zamanı da pozulub-pozulmadığını araşdırırlar. Onlar hesab edirlər ki, bu sistemin qorunması həmin xəstəliklərin başlanmasını gecikdirə və ya inkişafını ləngidə bilər.
Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, əldə olunan nəticələr qocalma zamanı beynin tullantıları xaric etmə mexanizminin necə dəyişdiyini anlamaq üçün yeni elmi əsas yaradır.
Ko Qu Yanq qeyd edib ki, araknoid qişa indiyədək yalnız beyni qoruyan baryer hesab olunurdu. Yeni nəticələr isə göstərir ki, bu qişa eyni zamanda beyin-onurğa beyni mayesinin limfa sisteminə keçməsini təmin edən xüsusi anatomik keçidlərə malikdir. Alimin sözlərinə görə, bu keçidlərin yaşlanma prosesində necə dəyişdiyini öyrənmək beyin tullantılarının xaric olunması və neyrodegenerativ xəstəliklərin mexanizmlərinin araşdırılması üçün yeni imkanlar yaradır.
mənbə: medicalxpress.com
