Yağ hüceyrələri arıqladıqdan sonra da aclıq siqnalını qoruyur: bu, piylənmənin yenidən yaranmasına səbəb ola bilər

Alimlər piylənmənin niyə arıqladıqdan sonra yenidən qayıtdığını və artıq çəkiyə meylin nəsildən-nəslə necə ötürülə bildiyini izah edə biləcək mexanizm müəyyənləşdiriblər. Harrington Discovery Institute və Case Western Reserve Universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, piylənmə yağ hüceyrələrində uzunmüddətli bioloji dəyişiklik yaradır. Bu dəyişiklik arıqladıqdan sonra belə aclığı artıran asprosin hormonunun yüksək səviyyədə qalmasına səbəb olur. 

Cell Reports jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələri “piylənmə yaddaşı” adlandırılan bu mexanizmin insanların pəhrizdən sonra niyə yenidən çəki topladığını və GLP-1 preparatlarının qəbulu dayandırıldıqda çəkinin niyə geri qayıda bildiyini izah edə biləcəyini göstərir.

Tədqiqatçılar həmçinin bu bioloji mexanizmin piylənmə riskinin nəsillər arasında ötürülməsində rol oynaya biləcəyini müəyyənləşdiriblər. “Gündəlik olaraq işə salınmış vəziyyətdə qalan və insan arıqlasa belə işini dayandırmayan iştaha siqnalını təsəvvür edin”, – tədqiqatın baş müəllifi, Harrington Discovery Institute-un əməkdaşı və Case Western Reserve Universitetinin Tibb fakültəsinin professoru Atul Chopra bildirib. Onun sözlərinə görə, bu mexanizm müalicə başa çatdıqdan sonra çəkinin niyə yenidən artmasının qarşısını almağın çətin olduğunu izah edə bilər. Eyni siqnal plasenta vasitəsilə anadan körpəyə də keçə bilər və nəticədə uşaq piylənməyə meyli əvvəlcədən proqramlaşdırılmış şəkildə dünyaya gələ bilər.

Tədqiqatçılar siçanlarda asprosin yolunu — bu hormonu yaradan gendən beyində hormona cavab verən reseptora qədər — blokladıqda həm pəhrizdən sonra çəkinin yenidən artmasının, həm də piylənmə riskinin nəsildən-nəslə ötürülməsinin qarşısını ala biliblər. Bu nəticə piylənmənin müalicəsində yeni strategiyaların hazırlanması üçün potensial hədəfə işarə edir. Xüsusilə də dərman şirkətləri müalicədən sonra çəkinin qorunması problemini həll etməyin yollarını araşdırırlar. Chopra bildirib ki, artıq çəkinin niyə bu qədər davamlı olduğunu göstərən nümunələr onilliklərdir müşahidə edilsə də, bunun arxasında dayanan dəqiq molekulyar mexanizm və piylənmənin nəsillər arasında necə ötürüldüyü məlum deyildi.

Tədqiqatın əvvəlində alimlər piylənmə zamanı aclıq hormonu asprosinin səviyyəsini artıran mexanizmi araşdırıblar.

Onlar bunu TGF-β1 adlı iltihabi siqnalla əlaqələndiriblər. Lakin ən böyük sürpriz bu siqnala qısa müddət ərzində məruz qalmanın həftələrlə davam edən dəyişiklik yaratması olub.  Chopra bunu barmağı düymədən çəkdikdən sonra belə işıqlandırılmış vəziyyətdə qalan işıq açarına bənzədib. Siçanlar bütün artıq çəkilərini itirdikdən və TGF-β1 səviyyəsi normallaşdıqdan sonra belə onların yağ hüceyrələrində yaranmış bu “düymə” əvvəlki vəziyyətinə qayıtmayıb. Nəticədə asprosin və iştaha yüksək olaraq qalmağa davam edib. Bu mexanizm GLP-1 preparatlarının təsirini də izah edə bilər. Bu dərmanlar qəbul edildiyi müddətdə iştahanı azaldır, lakin yağ hüceyrələrində formalaşmış bioloji yaddaşı aradan qaldırmaya bilər. Buna görə də müalicə dayandırıldıqdan sonra aclıq hissi yenidən güclənə və çəki arta bilər.

Tədqiqatçılar həmçinin müəyyən ediblər ki, eyni siqnal plasentadan keçərək doğuşdan əvvəl körpənin yağ hüceyrələrində də dəyişiklik yarada bilər. Chopranın sözlərinə görə, burada əsas mesaj piylənmənin yenidən yaranmasının iradə və ya intizam çatışmazlığı kimi qiymətləndirilməməsidir. Onun fikrincə, bu proses yağ toxumasında yaranan və çəki itirildikdən sonra belə aclığı davam etdirən uzunmüddətli bioloji yaddaşla əlaqəlidir.  “Piylənməni sadəcə artıq çəkinin müvəqqəti vəziyyəti kimi deyil, orqanizmdə uzunmüddətli bioloji izlər buraxan bir vəziyyət kimi müalicə etməliyik”, – alim bildirib.

Tədqiqatın nəticələri GLP-1 preparatlarından istifadə edən insanların bu dərmanları dayandırdıqdan sonra niyə yenidən çəki topladığını izah edə bilər. Preparatlar müvəqqəti olaraq iştahanı azaldır, lakin yağ hüceyrələrindəki epigenetik yaddaşı aradan qaldırmır.  Tədqiqatçılar bildirirlər ki, hazırda əczaçılıq şirkətləri müalicədən sonra arıqlamış insanların çəkisini qorumasına kömək edəcək üsullar üzərində işləyirlər. Yeni araşdırma isə çəki azaldıqdan sonra orqanizmi yenidən çəki toplamağa sövq edən bioloji mexanizmin mümkün hədəfini ortaya qoyur.

Alimlər nəticələrin yalnız bir laboratoriyanın işinə əsaslanmaması üçün əlavə yoxlamalar da aparıblar. Seth J. Fieldin rəhbərlik etdiyi müstəqil laboratoriya əsas mexanizmin davamlılığı ilə bağlı əsas nəticəni təkrar əldə edib. Bundan başqa, siçanlar və insanlar üzrə açıq şəkildə mövcud olan məlumat bazalarının təhlili də nəticələri dəstəkləyib. Tədqiqatçılar insanlarda əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulasalar da, müxtəlif laboratoriyalardan və məlumat mənbələrindən əldə edilən nəticələrin bir-birini dəstəkləməsi bu mexanizmin daha ciddi şəkildə araşdırılmasının vacibliyini göstərir.

Araşdırmanın qarşısında duran əsas vəzifə əldə olunan nəticələrin insanlara tətbiq edilə biləcəyini müəyyənləşdirməkdir. Tədqiqatçılar arıqladıqdan sonra insan yağ toxumasında eyni epigenetik yaddaş mexanizminin mövcud olub-olmadığını təsdiqləməyi planlaşdırırlar. Eyni zamanda asprosini bloklayan və ya yağ hüceyrələrindəki epigenetik dəyişiklikləri əvvəlki vəziyyətinə qaytaran müalicələrin insanlarda çəkinin yenidən artmasının qarşısını alıb-almayacağı araşdırılacaq. 

Chopra bildirib ki, uzunmüddətli və davamlı piylənmə müalicələrinə ehtiyac nəzərə alınaraq, asprosini bloklayan preparatların GLP-1 müalicəsi ilə birlikdə və ya ondan sonra istifadə edilərək çəkinin yenidən artmasının qarşısını alıb-almayacağı xüsusilə maraq doğurur.

mənbə: medicalxpress.com