Smartfonlardan katarakta və digər göz xəstəliklərinin aşkarlanması üçün istifadə oluna bilər

Avropa Katarakta və Refraktiv Cərrahlar Cəmiyyətinin (ESCRS) məlumatına görə, smartfona qoşulan xüsusi cihaz vasitəsilə çəkilən göz görüntüləri kataraktanın ilkin aşkarlanmasına və xəstələrin mütəxəssisə yönləndirilməsinə kömək edə bilər.

Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, smartfonla çəkilmiş göz görüntüləri əsasında uzaqdan verilən katarakta ilə bağlı yönləndirmə qərarları ilə kənd yerlərində oftalmoloqların xəstələri şəxsən müayinə etdikdən sonra verdiyi qərarlar arasında yüksək uyğunluq var. Bu nəticə coğrafi maneələr, yaş və ya sağlamlıq vəziyyəti səbəbindən oftalmoloqa müraciət etməkdə çətinlik çəkən ucqar kənd ərazilərinin sakinlərində katarakta, pterigium — gözün ağ hissəsində yaranan ətli çıxıntı — və digər göz xəstəliklərinin tibb işçiləri tərəfindən ilkin aşkarlanmasını mümkün edə bilər. 

Hindistanın Maduray şəhərində yerləşən Aravind Eye Hospital xəstəxanasının əməkdaşı doktor Prabhu Krishna Ravilla Avropa Katarakta və Refraktiv Cərrahlar Cəmiyyətinin (ESCRS) 44-cü Konqresində bildirib ki, tədqiqatın nəticələri gələcəkdə katarakta ilə mübarizə və korluğun qarşısının alınmasında mühüm rol oynaya bilər.

Ravillanın sözlərinə görə, katarakta hələ də dünyada korluğun əsas səbəbidir və təxminən 100 milyon insana təsir göstərir. Problem xüsusilə göz mütəxəssislərinə çıxışın məhdud olduğu, resursları az olan bölgələrdə daha ciddi xarakter daşıyır.

Hindistan və oxşar ölkələrdə kənd əhalisinə oftalmoloji xidmət göstərməyin əsas üsullarından biri uzun müddətdir “göz düşərgələri”dir. Bunlar şəhər xəstəxanalarından oftalmoloqların müəyyən tarixlərdə kənd ərazilərinə getməsi ilə təşkil olunan müvəqqəti tibbi məntəqələrdir. Lakin bu modelin bir sıra məhdudiyyətləri var: yüksək xərc, mürəkkəb logistika, mütəxəssislərin mövcudluğundan asılılıq və ehtiyacı olan insanların yalnız kiçik bir hissəsinə çatmaq.

Aravind Eye Hospital-ın əvvəlki tədqiqatlarından biri göstərib ki, hədəf bölgədə kənd sakinlərinin yalnız 7 faizi göz düşərgələrində müayinədən keçib. Düşərgəyə 3 kilometrdən uzaqda yaşayan insanlar arasında iştirak səviyyəsi 80 faiz azalıb. Müayinəyə gəlməyənlərin isə təxminən üçdə birinin katarakta əməliyyatına ehtiyacı olub. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, xüsusilə qadınlar, yaşlı insanlar və ən yoxsul icmalar tibbi xidmətdən daha çox kənarda qalır. COVID-19 pandemiyası zamanı isə səyyar tibbi fəaliyyətlərin tamamilə dayandırılması vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb.

Ravilla və həmkarları Android smartfonuna asanlıqla taxılan kiçik və daşına bilən cihaz hazırlayıblar.

Cihaz gözün ön hissəsini böyütmək üçün linza, smartfonun enerjisi ilə işləyən iki kiçik ağ LED işıq və xəstənin göz yuvasına rahat şəkildə yerləşən silikon optik hissədən ibarətdir. Bu hissə ətrafdakı işığın qarşısını alır və gözlə cihaz arasındakı məsafəni sabit saxlayır. Hindistanda istehsal olunan cihazın qiyməti smartfon da daxil olmaqla 150 funt sterlinqdən azdır. Sistem aşağı internet sürətinə malik ərazilərdə teletibb məqsədilə istifadə olunan mobil tətbiqlə birgə işləyir. Tətbiq ingilis və tamil dillərində mövcuddur. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu ucuz və istifadəsi asan texnologiya minimal oftalmoloji təlim keçmiş icma səhiyyə işçilərinə (CHW) göz görüntülərini yerindəcə çəkməyə imkan verə bilər. Daha sonra həmin görüntülər oftalmoloqlar tərəfindən uzaqdan qiymətləndirilə bilər. Beləliklə, müayinə zamanı hər bir məntəqədə mütəxəssisin fiziki olaraq iştirak etməsinə ehtiyac azalır.

Cəmi üç saatlıq təlimdən sonra icma səhiyyə işçiləri Tamil Nadunun Pondiçerri şəhəri yaxınlığındakı beş yaşayış məntəqəsində — Chengam, Tiruvannamalai, Cheyyar, Arani və Cuddalore — yerləşən 19 kənd göz düşərgəsində 1 093 xəstəni müayinə ediblər. Diaqnozlar və xəstələrin xəstəxanaya yönləndirilməsi ilə bağlı qərarlar əvvəlcə uzaqdan çalışan oftalmoloqlar tərəfindən verilib. Daha sonra bu qərarlar həmin göz düşərgələrində xəstələri şəxsən müayinə edən oftalmoloqların qərarları ilə müqayisə olunub. Ravilla bildirib ki, ən mühüm klinik nəticə uzaqdan görüntüləri qiymətləndirən oftalmoloqla xəstəni şəxsən müayinə edən həkimin xəstənin əlavə müalicə üçün xəstəxanaya yönləndirilməsinə ehtiyac olub-olmaması barədə qərarlarının 100 haldan 96-da üst-üstə düşməsi olub.

Həkimlər istənilən növ kataraktanın diaqnozunda 89 faiz, yetişmiş kataraktada 96 faiz, yetişməmiş kataraktada 85 faiz, kataraktanın olmadığı və göz büllurunun şəffaf olduğu hallarda 89 faiz, artıq gözə süni büllur implantasiya edilmiş gözlərin müəyyənləşdirilməsində isə 97 faiz uyğunluq göstəriblər.

Pterigiumun müəyyənləşdirilməsində də uyğunluq yüksək — 94 faiz olub. İcma səhiyyə işçiləri hər bir gözü 2,5 dəqiqədən az müddətdə müayinə etməyi qısa müddətdə öyrəniblər. Görüntünün keyfiyyəti yüksəldikcə iki oftalmoloqun qərarları arasındakı uyğunluq da artıb. 

Ravillanın sözlərinə görə, nəticələr dəqiq katarakta skrininqi üçün mütləq şəkildə oftalmoloqun müayinə yerində olmasının vacib olduğu fikrini şübhə altına alır.

Onun fikrincə, belə bir modeldə oftalmoloqun vaxtından ən çox diaqnostika və qərarvermə üçün istifadə etmək, mütəxəssisin uzun məsafələr qət etməsinə və hər bir xəstəni şəxsən müayinə etməsinə sərf olunan vaxtı azaltmaq mümkün ola bilər.

Bu yanaşma xüsusilə kənd və tibbi xidmətlərə çıxışın məhdud olduğu icmalarda ev-ev skrininqin həyata keçirilməsini mümkün edə bilər. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, texnologiya mütəxəssis çatışmazlığını proporsional şəkildə artırmadan katarakta skrininqini genişləndirmək üçün səhiyyə siyasəti və ictimai səhiyyə planlaşdırıcılarına yeni imkan yarada bilər.  Platforma mövcud icma səhiyyə işçisi infrastrukturuna inteqrasiya oluna bilir, aşağı internet sürətində işləyir və xəstələr tərəfindən qəbul edilə bildiyini göstərib. Bundan əlavə, gələcəkdə süni intellekt əsaslı qiymətləndirmə sistemləri ilə uyğunlaşdırıla bilər. Bu isə ilkin çeşidləmə mərhələsində uzaqdan oftalmoloqun iştirakına olan ehtiyacı azalda bilər.

Tədqiqatçılar növbəti mərhələdə diaqnostik dəqiqliyi artırmaq üçün yarıq şüalı müayinə və mavi işıqla çəkilən görüntülərin, eləcə də göz bəbəyi genişləndirildikdən sonra əldə edilən görüntülərin sistemə əlavə edilməsini planlaşdırırlar.

Bu üsullar katarakta və digər göz problemlərinin aşkarlanmasında “qızıl standart” hesab olunan hərtərəfli göz müayinəsinin bir hissəsidir. Bundan başqa, alimlər süni intellektlə dəstəklənən katarakta qiymətləndirməsini araşdırmaq və platformanın Cənubi Hindistanın kənd ərazilərindən kənarda, müxtəlif coğrafi və mədəni şəraitlərdə effektivliyini və tətbiq imkanlarını öyrənmək niyyətindədirlər. Hazırkı nəticələrin digər ölkə və regionlara birbaşa şamil edilə biləcəyi hələ məlum deyil. Texnologiyanın göz xidmətlərinə çıxışın məhdud olduğu Amerika qitəsi, Asiya, Afrika və Avropanın kənd əraziləri də daxil olmaqla daha geniş miqyasda tətbiq edilə bilib-bilməyəcəyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Tədqiqatda uzaqdan aparılan qiymətləndirmələr kənd göz düşərgələrində çalışan həkimlərin sadə işıq mənbəyindən istifadə etməklə apardığı müayinələrlə müqayisə edilməyib. Bunun əvəzinə “qızıl standart” hesab olunan, oftalmoloqun mümkün qərəzdən qorunmaq üçün əvvəlki nəticələrdən xəbərsiz olduğu və daha dəqiq yarıq lampadan istifadə etdiyi müayinə üsulu ilə müqayisə aparılmayıb. Buna görə də tədqiqatdan çıxarıla biləcək nəticələr məhduddur. Digər məhdudiyyətlərə pterigium, refraksiya qüsurları və buynuz qişanın bulanıqlığı kimi büllurla əlaqəli olmayan xəstəliklərin müəyyənləşdirilməsində platformanın daha zəif nəticə göstərməsi daxildir. Bundan əlavə, göz düşərgələrində çalışan həkimlər bəzi hallarda göz bəbəyini genişləndirdikdən sonra müayinə aparıblar. İcma səhiyyə işçiləri isə görüntüləri bəbək genişləndirilməzdən əvvəl çəkiblər. Bu amil uzaqdan çalışan oftalmoloqların kataraktanın ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmə imkanlarını məhdudlaşdırmış ola bilər.

Tədqiqatın üstünlükləri arasında geniş və real həyat şəraitində toplanmış məlumat bazası, eləcə də icma səhiyyə işçilərinə cəmi qısa müddətli təlimin kifayət etməsi göstərilir. Texnologiya yerli mühit, istehsal imkanları və əlçatanlıq nəzərə alınaraq hazırlanıb.

Layihə ABŞ-ın Johns Hopkins Universiteti ilə Aravind Eye Care System-in əməkdaşlığı çərçivəsində həyata keçirilib.

mənbə: medicalxpress.com