Ostin Texas Universitetinin alimlərinin apardıqları yeni araşdırma göstərib ki, insanın əməli yaddaşı diqqəti yayındıran gözlənilməz hadisələrdən sonra saxladığı məlumatların prioritetlərini çox qısa müddətdə yenidən müəyyənləşdirə bilir.
Tədqiqatın nəticələri Communications Psychology jurnalında dərc olunub.
İnsanlar avtomobil idarə etməkdən tutmuş məişət işlərini yerinə yetirməyə və iş tapşırıqlarını icra etməyə qədər gündəlik fəaliyyətlərinin böyük hissəsində əməli yaddaşa güvənirlər. Əməli yaddaş beynin yaxın gələcəkdə yerinə yetiriləcək tapşırıqlar üçün vacib məlumatları müvəqqəti saxlamaq və emal etmək qabiliyyətidir. Bu məlumatlar qərarların qəbulunda və növbəti addımların planlaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, supermarketdə növbəti hansı rəfə yaxınlaşmaq və ya avtomobil idarə edərkən hansı istiqamətə dönmək kimi qərarlar əməli yaddaşın köməyi ilə verilir. Bu sahədə çoxsaylı tədqiqatlar aparılsa da, diqqəti yayındıran amillərin və gözlənilməz hadisələrin əməli yaddaşa təsiri indiyədək kifayət qədər öyrənilməyib. Bu boşluğu aradan qaldırmaq məqsədilə Ostin Texas Universitetinin tədqiqatçıları insanların tapşırıqları yerinə yetirərkən diqqəti yayındıran hadisələrə necə reaksiya verdiyini araşdırıblar. Nəticələr göstərib ki, əməli yaddaş olduqca çevik mexanizmdir və fasilə və ya gözlənilməz müdaxilədən sonra saxladığı məlumatların prioritetini sürətlə yenidən təşkil edə bilir.
Tədqiqat müəllifləri Ziyao Canq və Carrod A. Lüis-Pikok bildiriblər ki, idrak resurslarının dinamik şəkildə bölüşdürülməsi və yenilənməsinə təsir edən əsas amillərdən biri insanın məqsədlərinə münasibətdə mövcud vəziyyətidir. Onların sözlərinə görə, məsələn, insan alış-veriş siyahısını beynində saxlayarkən hansı məhsulu əvvəl xatırlayacağı əsasən həmin anda harada olmasından asılıdır. Real həyatda isə insanlar tez-tez təcili diqqət yayındıran hadisələr və ya vacib müdaxilələrlə üzləşirlər. Belə vəziyyətlərdə əməli yaddaşın necə uyğunlaşdığı isə hələ də tam aydın deyil.
Diqqəti yayındıran amillərin əməli yaddaşa təsirini öyrənmək üçün alimlər 50 yetkin şəxsin iştirakı ilə bir sıra eksperimentlər həyata keçiriblər. İştirakçılar vaxtilə Nokia mobil telefonlarında geniş populyarlıq qazanmış klassik "Snake" oyununun xüsusi hazırlanmış versiyasını oynayıblar. Oyunda iştirakçılar klaviaturanın ox düymələri vasitəsilə ekrandakı ilanı idarə edərək almaları toplamalı olublar. Hər alma yeyildikcə ilanın uzunluğu artır və oyun daha çətinləşirdi.
Tədqiqat üçün hazırlanmış versiyada almalar ekranda yalnız qısa müddət görünürdü və iştirakçılar onların yerlərini yadda saxlamalı idilər. Bununla yanaşı, bəzi sınaqlarda ekranda qəfil yeni hədəf – üzüm peyda olurdu. İştirakçılar növbəti almaya keçməzdən əvvəl ilanı həmin üzümə yönəltməli idilər.
Müəlliflərin sözlərinə görə, hər sınaqda iştirakçılar bir, iki və ya dörd almanın yerini yadda saxlayır, sonra isə yalnız yaddaşlarına əsaslanaraq onları toplamalı olurdular. Sınaqların yarısında isə qəfil meydana çıxan üzümlər iştirakçıları əvvəlcədən planlaşdırdıqları marşrutdan yayınmağa məcbur edirdi. Onlar əvvəlcə üzümü topladıqdan sonra gizli almaların axtarışını davam etdirirdilər.
Araşdırma zamanı alimlər iştirakçıların diqqəti yayındıran amillər olan və olmayan şəraitdə oyundakı fəaliyyətini müqayisə ediblər. Eyni zamanda, qəfil meydana çıxan üzümün ekranda ilana yaxın yerləşən almalarla bağlı yaddaşa necə təsir göstərdiyi də təhlil olunub.
Nəticələr göstərib ki, diqqəti yayındıran amillər olmadıqda iştirakçılar ilana ən yaxın olan hədəflərə üstünlük verirdilər və yaxınlıq işçi yaddaş resurslarının bölüşdürülməsi üçün əsas meyar rolunu oynayırdı.
Lakin qəfil müdaxilə baş verdikdə və ilanın mövqeyi dəyişdikdə iştirakçılar əməli yaddaşdakı prioritetləri çevik şəkildə yenidən qurur, yeni mövqeyə ən yaxın olan almaya üstünlük verirdilər.
Tədqiqat həmçinin göstərib ki, yadda saxlanmalı məlumatların sayı artdıqca bu çeviklik azalır. Bundan əlavə, diqqəti yayındıran hadisədən sonra əməli yaddaş, yadda saxlanılan obyektlərin sayından asılı olmayaraq, əsasən yalnız bir prioritet məlumat üzərində cəmləşirdi.
Alimlər müəyyən ediblər ki, iştirakçılar əvvəlcədən bir neçə almanın yerini yadda saxlasalar belə, üzümü topladıqdan sonra diqqətlərini əsasən yalnız bir alma üzərində cəmləyirdilər. Bu da ilanın yeni mövqeyinə ən yaxın olan almanın işçi yaddaşda əsas prioritetə çevrildiyini göstərir.
Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, insanlar hər hansı tapşırığı yerinə yetirərkən gözlənilməz hadisə ilə qarşılaşdıqda əməli yaddaş avtomatik olaraq ən aktual məlumatı ön plana çıxarır. Bu mexanizm diqqəti yayındıran vəziyyəti aradan qaldırmağa imkan verir, eyni zamanda əsas məqsədin unudulmasının qarşısını alır.
Müəlliflər bildirirlər ki, əldə olunan nəticələr əməli yaddaşın dinamik şəkildə yenidən bölüşdürülməsinin dəyişkən mühitdə diqqəti yayındıran amillərə qarşı çevik, lakin müəyyən məhdudiyyətlərə malik dayanıqlılıq mexanizmi olduğunu göstərir.
Alimlərin fikrincə, gələcək tədqiqatlar diqqəti yayındıran hadisələrdən sonra müvəqqəti saxlanılan məlumatların necə yenidən təşkil olunduğunu təmin edən sinir mexanizmlərini daha ətraflı araşdıra bilər. Bu istiqamətdə əldə olunacaq nəticələr əməli yaddaş modellərinin təkmilləşdirilməsinə, eləcə də süni intellekt və insan beynindən ilhamlanan hesablama sistemlərinin inkişafına töhfə verə bilər.
mənbə: medicalxpress.com
