Pişiklərin böyrəklərində bir əsrlik sirrin cavabı tapıla bilər

Böyrəklərdəki lipid damcıları pişiklərin özünəməxsus və sabit kimyəvi “iy kimliyini” qorumasına kömək edə bilər. Heyvanın buraxdığı qoxu izi onun özü artıq həmin ərazidən uzaqlaşdıqdan sonra belə müəyyən müddət ərzində məlumat daşıya bilir. Sidik və digər kimyəvi siqnallar məsafə və zaman boyunca heyvanın kimliyi barədə məlumat ötürür. Lakin qoxunu yaradan molekullar zaman keçdikcə dəyişir, buxarlanır və parçalanır. Bəs qoxu izi bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq heyvanın kimliyi barədə necə etibarlı məlumat saxlaya bilir? 
İvate Universitetinin rəhbərlik etdiyi, Yaponiya, Almaniya və İspaniyadan olan alimlərdən ibarət tədqiqat qrupu ev pişiklərində bu suala mümkün cavab tapıb. Davranış testləri və kimyəvi analizlər nəticəsində alimlər 13 şaxələnmiş zəncirli yağ turşusu (BFA) müəyyən ediblər. Bu maddələrin birləşməsi və sidikdəki nisbi miqdarı pişikdən pişiyə dəyişsə də, hər bir fərddə nisbətən sabit qalır.

Pişiklər sidikdəki digər lipid komponentləri nəzarətdə saxlanıldıqda belə, müxtəlif fərdlərə məxsus BFA qarışıqlarını bir-birindən ayıra biliblər. Nəticələr göstərir ki, BFA-lar pişik sidiyində fərdin kimliyi haqqında uzunmüddətli məlumat daşıyan bir növ kimyəvi “vizit kartı” rolunu oynaya bilər.

Araşdırma Current Biology jurnalında dərc olunub.

Tədqiqatın ilk mərhələsində alimlər pişiklərin həqiqətən də müxtəlif fərdlərə aid sidik nümunələrini bir-birindən ayırd edib-etmədiyini yoxlayıblar. Eyni sidik nümunəsi dəfələrlə təqdim edildikdə, pişiklərin onu iyləməyə sərf etdiyi vaxt tədricən azalıb. Lakin başqa pişiyə məxsus sidik nümunəsi təqdim ediləndə onların marağı yenidən artıb. Pişiklər hətta aylarla davam edən fasilədən sonra əvvəllər qarşılaşdıqları sidik nümunələrinə daha az reaksiya veriblər. Bu isə onların sidik qoxularını uzun müddət yadda saxlaya bildiyini göstərir. Tədqiqatçılar daha sonra pişiklərin qoxuları araşdırarkən nümayiş etdirdiyi flehmen reaksiyasını da öyrəniblər. Bu zaman pişik ağzını açaraq qoxunu daha ətraflı analiz etməyə çalışır. 

Pişiklər tanımadıqları sidiyə öz sidikləri ilə müqayisədə daha tez-tez flehmen reaksiyası göstəriblər. Eyni nümunə təkrar təqdim edildikcə reaksiya zəifləyib, başqa pişiyə aid sidik nümunəsi təqdim ediləndə isə yenidən güclənib. Tədqiqatın rəhbəri, İvate Universitetinin professoru Masao Miyazaki bildirib ki, pişiklərin fərdi sidik qoxularını ayıra bildiyi təsdiqləndikdən sonra alimlər bu davranışdan fərdi qoxunun tanınmasına kömək edə biləcək sidik molekullarını müəyyənləşdirmək üçün istifadə ediblər.

Bu davranış müşahidələri tədqiqatçıları sidiyin tərkibindəki xüsusi lipid fraksiyasına yönəldib. Burada qeyri-adi xüsusiyyətlərə malik BFA-lar aşkar edilib. Alimlər bu birləşmələrdən 13-nü müəyyənləşdiriblər. Elmi ədəbiyyatı araşdırdıqdan sonra isə həmin molekulların daha əvvəl məməlilərin ifrazat və sekresiyalarında qeydə alınmadığını müəyyən ediblər. Hər pişiyin BFA profili bu maddələrin müxtəlif kombinasiyası və nisbi miqdarı ilə xarakterizə olunub. Profillər müxtəlif pişiklər arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənib, lakin eyni fərddə müxtəlif günlərdə götürülmüş nümunələr arasında nisbətən sabit qalıb. Qohum pişiklərdə BFA profilləri ümumilikdə daha çox oxşarlıq göstərib. Bununla belə, ailə üzvlərinin hər birinin özünəməxsus fərdi xüsusiyyətləri qorunub. BFA-lar həmçinin sidikdəki bir çox digər qoxu molekulundan daha uzun müddət sabit qala bilib. Yüksək uçuculuğa malik maddələr sidik xaric edildikdən sonra sürətlə dəyişə bildiyi halda, bu yarıuçucu molekullar daha yavaş buxarlanır.

Sidik hopdurulmuş nümunələr 25°C temperaturda saxlanıldıqda, fərdi BFA nümunələri ən azı 24 saat ərzində nisbətən sabit qalıb.

Tədqiqatçılar daha sonra pişiklərin bu kimyəvi fərqləri birbaşa hiss edib-etmədiyini yoxlayıblar.

Sidiyin digər lipid komponentləri sabit saxlanılıb və yalnız BFA-ları ehtiva edən donor mənşəli fraksiya dəyişdirilib. Əvvəlki nümunəyə artıq öyrəşmiş pişiklər həmin fraksiya dəyişdirildikdə yenidən daha çox iyləməyə başlayıblar.

Bu nəticə pişiklərin müxtəlif fərdlərə məxsus BFA tərkiblərini ayırd edə bildiyini göstərib.

Araşdırma gözlənilməz şəkildə böyrəklərə də yönəlib. BFA-lar böyrək toxumasında aşkar edilib, lakin tədqiq edilən digər toxumalarda tapılmayıb. Tərkibində BFA olan lipidlərin böyrəyin qabıq maddəsində yerləşən damcılar daxilində neytral lipidlər arasında toplandığı müəyyənləşdirilib. Pişiklərin böyrəklərində çoxsaylı lipid damcılarının olduğu alimlərə bir əsrdən artıqdır məlumdur. Lakin bu damcıların hansı bioloji funksiyanı yerinə yetirdiyi indiyədək tam aydın deyildi. Yeni araşdırmanın nəticələri göstərir ki, bu lipid damcıları BFA tərkibli lipidlər üçün bir növ ehtiyat mənbəyi rolunu oynaya bilər. Belə saxlama mexanizmi qidalanma və ya fizioloji vəziyyətlə bağlı qısamüddətli dəyişikliklərin təsirini azaldaraq hər bir pişiyin sidiyindəki kimyəvi profilin nisbətən sabit qalmasına kömək edə bilər.

Miyazaki qeyd edib ki, pişik böyrəklərindəki lipid damcıları bir əsrdən artıqdır məlum olsa da, onların niyə bu qədər çox olduğu sirr olaraq qalır. Onun sözlərinə görə, yeni nəticələr bu damcıların funksiyalarından birinin sidikdə sabit kimyəvi imzanın qorunmasına kömək etmək ola biləcəyini göstərir. Bununla belə, böyrəklərdə saxlanılan BFA-ların son nəticədə sidiyə necə keçdiyi hələ də açıq sualdır və gələcək tədqiqatların əsas istiqamətlərindən biri olacaq. 

Alimlər araşdırmanı ev pişikləri ilə məhdudlaşdırmayaraq pişiklər fəsiləsinin digər nümayəndələrini də tədqiq ediblər.

Şirlər, pələnglər, bəbirlər, yaquarlar, vaşaqlar və İriomote pişiyi də daxil olmaqla bir sıra pişikkimilərin sidiyində və böyrəklərindəki lipid damcılarında BFA ilə əlaqəli birləşmələr aşkarlanıb.

BFA profilləri növlər arasında fərqlənib. Eyni zamanda böyrəklərdəki lipid damcılarının miqdarı və paylanmasında da müxtəliflik müşahidə olunub. Yaponiyada yaşayan, coğrafi baxımdan təcrid olunmuş iki bəbir pişiyi forması — İriomote pişiyi və Tsushima bəbir pişiyi arasında da fərqlər müəyyən edilib.

Bu nəticələr BFA ilə əlaqəli kimyanın və böyrək fiziologiyasının pişikkimilər arasında geniş yayıla biləcəyini, lakin təkamül prosesində müxtəlif növlərdə dəyişikliklərə məruz qaldığını göstərir. Bununla belə, vəhşi pişiklərin fərdləri tanımaq üçün həqiqətən BFA-lardan istifadə edib-etmədiyi hələ müəyyən edilməyib.

Qoxu izləri fərdin kimliyini necə qoruyur?

Tədqiqat daha geniş bir bioloji problemi də izah etməyə kömək edir: heyvanın buraxdığı qoxu zaman keçdikcə dəyişirsə, həmin qoxu izi necə etibarlı şəkildə onun kimliyi barədə məlumat daşıya bilər? Məlumdur ki, siçanlar sidikdə fərdi məlumatların qorunmasında qismən əsas sidik zülallarından istifadə edirlər. Lakin bir çox digər məməlilərdə buna bənzər zülal əsaslı mexanizmin olub-olmadığı hələ müəyyən edilməyib.

Pişiklər isə fərqli sistemdən istifadə edə bilər. Bu sistemdə böyrəklərdə saxlanılan və nisbətən sabit qalan yarıuçucu lipid mənşəli molekulların kombinasiyası fərdin kimyəvi “imzasını” qoruyur.

Araşdırma hələ fundamental xarakter daşıyır və hazırda birbaşa yeni texnologiya və ya kommersiya tətbiqi yaratmır. Bununla belə, nəticələr gələcək üçün bir neçə maraqlı istiqamət açır.

BFA-ların daha yaxşı öyrənilməsi gələcəkdə pişik sidiyinin qoxusunun idarə olunması üçün yeni üsulların hazırlanmasına kömək edə bilər. Pişik böyrəklərində normal lipid toplanmasının araşdırılması isə lipidlərin bəzi hallarda niyə zərərsiz, digər hallarda isə xəstəliklərlə əlaqəli olduğunu anlamağa imkan verə bilər.

Bundan əlavə, müxtəlif pişiklərdən götürülmüş sidik nümunələri onların BFA profilləri əsasında etibarlı şəkildə fərqləndirilə bilsə, ətraf mühitdə qalan qoxu izləri gələcəkdə nadir vəhşi pişikkimilərin fərdlərini qeyri-invaziv şəkildə izləmək və onların qorunmasına kömək etmək üçün istifadə oluna bilər.

mənbə: scitechdaily.com