Piylənməyə qarşı effektiv müalicə üsulları yeniyetmələrin çoxu üçün əlçatan deyil

Yeni tədqiqat göstərib ki, piylənmənin müalicəsində effektivliyi sübut olunmuş dərman preparatlarının və bariatrik cərrahiyyənin mövcudluğuna baxmayaraq, müalicəyə ehtiyacı olan yeniyetmələrin böyük əksəriyyəti bu imkanlardan yararlana bilmir. Əsas problemlərdən biri müalicəyə çıxış imkanları və tibbi xidmətlərdəki bərabərsizlikdir.  Piylənməyə qarşı yeni nəsil dərman preparatlarının istifadəsinin genişlənməsi və yeniyetmələrdə arıqlama əməliyyatlarının uzunmüddətli effektivliyini təsdiqləyən elmi sübutların artmasına baxmayaraq, müalicəyə uyğun hesab edilən yeniyetmələrin böyük əksəriyyəti bu üsulların heç birindən yararlanmır. 

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Luri Uşaq Xəstəxanasının dördüncü kurs rezident həkimi Con B. Rod bildirib ki, araşdırmanın əsas məqsədi yeniyetmələrdə piylənmənin müalicəsində baş verən iki mühüm yeniliyin qarşılıqlı əlaqəsini öyrənmək olub.  Bunlardan birincisi, yeniyetmələrdə bariatrik cərrahiyyənin təhlükəsizliyini və effektivliyini təsdiqləyən uzunmüddətli elmi nəticələr, ikincisi isə GLP-1 reseptor agonistlərinin bu yaş qrupu üçün ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən təsdiqlənməsidir. Araşdırma çərçivəsində alimlər 2017–2025-ci illər ərzində ABŞ-da bariatrik və metabolik cərrahiyyə üçün tibbi meyarlara cavab verən 1,4 milyondan çox yeniyetmənin elektron tibbi qeydlərini təhlil ediblər. Nəticələr göstərib ki, tədqiqat dövründə semaqlutid və liraglutid kimi GLP-1 qrupuna aid preparatların istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Eyni zamanda, 2022-ci ilin sonlarında semaqlutidin piylənməsi olan yeniyetmələr üçün təsdiqlənməsindən sonra bariatrik əməliyyatların sayı azalmağa başlayıb.

Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, bariatrik cərrahiyyənin tətbiqi 2017–2022-ci illər ərzində davamlı artaraq hər 100 min müalicəyə uyğun yeniyetməyə 189 əməliyyat səviyyəsinə çatıb. Lakin 2022-ci ildən sonra bu göstərici azalmağa başlayıb. Con B. Rodun sözlərinə görə, bariatrik əməliyyatların sayı 2025-ci ilin sonunadək təxminən 29 faiz azalıb. Bu azalma 12 yaş və yuxarı, piylənmə diaqnozu olan yeniyetmələr üçün semaqlutidin FDA tərəfindən təsdiqlənməsi ilə eyni dövrə təsadüf edib. Digər tərəfdən, GLP-1 preparatlarının təyinatında kəskin artım qeydə alınıb. Belə ki, hər 100 min müalicəyə uyğun yeniyetməyə düşən reseptlərin sayı 2017-ci ilin əvvəlində 301 olduğu halda, 2025-ci ilin sonunda 10 676-ya yüksəlib. Bu, təxminən 35 dəfə artım deməkdir.  Preparatların təyinatı piylənmənin ən ağır formalarından əziyyət çəkən yeniyetmələr arasında daha yüksək olub.

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri müalicəyə uyğun şəxslərlə faktiki olaraq müalicə alan yeniyetmələrin sayı arasındakı böyük fərqdir.  2017–2025-ci illər ərzində bariatrik cərrahiyyə üçün tibbi meyarlara cavab verən 1,4 milyondan çox yeniyetmənin:

• Yalnız 0,39 faizi bariatrik əməliyyat keçirib.

• Cəmi 4,6 faizi ən azı bir dəfə GLP-1 qrupuna aid preparat üçün resept alıb.

Bu göstəricilər piylənmənin müalicəsində effektiv üsulların mövcud olmasına baxmayaraq, həmin müalicələrə çıxış imkanlarının məhdud qaldığını göstərir.  Con B. Rodun fikrincə, əldə edilən nəticələr müalicəyə uyğun hesab edilən yeniyetmələrin böyük hissəsinin sübutlara əsaslanan tibbi xidmətlərdən lazımi səviyyədə yararlana bilmədiyini göstərir.

Tədqiqatçılar GLP-1 preparatlarının təyinatında tibbi sığorta statusundan asılı fərqləri də müəyyən ediblər.  2025-ci ilin sonuna olan məlumatlara əsasən, özəl tibbi sığortası olan yeniyetmələrə GLP-1 preparatları sığortası olmayan və ya müalicə xərclərini öz hesabına ödəyən şəxslərlə müqayisədə 2,4 dəfə daha çox təyin edilib.  Özəl sığortalı yeniyetmələrdə bu preparatların istifadəsi dövlət tibbi sığortası ilə əhatə olunanlarla müqayisədə də bir qədər yüksək olub.  Bununla belə, bariatrik əməliyyatların həyata keçirilmə tezliyi müxtəlif sığorta qruplarında təxminən eyni səviyyədə müşahidə edilib.  Araşdırmanın müəllifləri hesab edirlər ki, yeni nəsil piylənmə dərmanlarının istifadəsinin genişlənməsi səhiyyə xidmətlərində mövcud olan bərabərsizlikləri daha da dərinləşdirə bilər. Xüsusilə özəl tibbi sığortası olmayan ailələrin bu preparatlara çıxış imkanlarının məhdud olması narahatlıq doğurur. Alimlər əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu bildirirlər

Con B. Rodun sözlərinə görə, uşaqlar və yeniyetmələr arasında piylənmə hallarının artmaqda davam etdiyi bir şəraitdə GLP-1 preparatlarının piylənmənin müalicəsinə necə təsir göstərdiyini daha dərindən araşdırmaq vacibdir.  O, həmçinin dərman müalicəsinin metabolik və bariatrik cərrahiyyə ilə birlikdə hansı hallarda daha effektiv nəticə verə biləcəyinin öyrənilməsinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Tədqiqatçının fikrincə, ən vacib məsələlərdən biri sübutlara əsaslanan müalicə üsullarının mövcud olduğu halda, yeniyetmələrin nə üçün bu imkanlardan kifayət qədər yararlana bilmədiklərini müəyyənləşdirməkdir. Bu, ehtiyacı olan hər bir xəstənin lazımi tibbi yardımı almasını təmin etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.  Araşdırmanın baş müəllifi isə Luri Uşaq Xəstəxanasının Cərrahiyyə şöbəsinin tədqiqatlar üzrə vitse-sədri, həmçinin Şimal-Qərb Universitetinin Faynberq Tibb Məktəbinin cərrahiyyə və pediatriya üzrə dosenti Castin Rayder olub.

mənbə: medicalxpress.com