Beyin emosiyaları altıbucaqlı koordinat sistemi vasitəsilə xəritələndirə bilər

Araşdırma göstərib ki, insan beyni emosional vəziyyətləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təşkil edir və onları altıbucaqlı şəbəkəyə bənzər neyron strukturu vasitəsilə təmsil edə bilər. İnsan gündəlik həyatda sevinc, həyəcan, rahatlıq, gərginlik və kədər kimi müxtəlif emosional vəziyyətlər yaşayır. Bu hisslərin hər biri ətraf mühitdə baş verən hadisələr, bədənin fizioloji reaksiyaları və keçmiş təcrübələrlə formalaşır. Beyin isə bütün bu məlumatları bir araya gətirərək onları zehni xəritələr şəklində təşkil edir. Belə xəritələr insana gələcək hadisələri proqnozlaşdırmağa, vəziyyətləri qiymətləndirməyə və uyğun qərarlar verməyə kömək edir.

PLOS Biology jurnalında dərc olunan yeni elmi araşdırmada alimlər insan beyninin emosiyaları müəyyən koordinat sistemi əsasında xəritələndirib-xəritələndirmədiyini araşdırıblar.

Tədqiqat çərçivəsində iştirakçılara dəyişən üz ifadələrindən ibarət videolar göstərilib və emosional məna daşıyan ifadə cütləri təqdim olunub. Onlardan emosiyaların müsbət və ya mənfi xarakterində, eləcə də emosional intensivliyində baş verən dəyişiklikləri qiymətləndirmək tələb edilib. Təcrübə zamanı iştirakçıların beyin fəaliyyəti yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası (fMRT) vasitəsilə qeydə alınıb. Nəticələr beynin ventromedial prefrontal korteks (vmPFC) adlanan nahiyəsində altı istiqamətli, yəni altıbucaqlı simmetriyaya malik fərqli neyron fəaliyyət nümunəsini üzə çıxarıb. Bu nahiyə emosiyaların tənzimlənməsi, qərarvermə və özünənəzarət proseslərində mühüm rol oynayır. Məlum olub ki, emosional vəziyyətlər arasında keçidlər eyni 60 dərəcəlik bucaqlarla uyğunlaşdıqda, beyin fəaliyyətinin nümunələri bir-birinə daha çox bənzəyir. Bu isə emosional məlumatların beyində müəyyən həndəsi prinsip əsasında təşkil oluna biləcəyini göstərir. Maraqlıdır ki, aşkar edilən neyron nümunəsi yalnız bir növ məlumatın qavranılması ilə məhdudlaşmayıb. Yazılı ifadələrə reaksiya zamanı müəyyən edilən beyin fəaliyyəti üz ifadələrinin izlənilməsi zamanı da müşahidə olunub və əksinə. Bu nəticə beynin emosiyaların yalnız vizual xüsusiyyətlərinə deyil, onların ümumi və mücərrəd mənasına əsaslandığını göstərir.

İllərdir aparılan davranış tədqiqatları göstərir ki, insanlar emosiyaları, sözləri və üz ifadələrini bir-birindən təcrid olunmuş kateqoriyalar kimi deyil, ortaq zehni xəritə əsasında qruplaşdırmağa meyillidirlər. Bu xəritənin iki əsas ölçüsü var:

• Emosional valentlik (valence): Yaşanılan hissin nə dərəcədə müsbət və ya mənfi olduğunu ifadə edir.

• Emosional oyanıqlıq (arousal): Emosiyanın insanda nə dərəcədə sakitlik və ya yüksək aktivlik yaratdığını göstərir.  Tədqiqatçılar insanların emosional təcrübələri necə qruplaşdırdığını müəyyən etsələr də, beynin bu xəritəni hansı mexanizmlə formalaşdırdığı hələ tam aydın deyil. Məkan daxilində istiqamətlənmə ilə bağlı əvvəlki araşdırmalar beynin fiziki məkanı da şəbəkəyə bənzər neyron siqnalları vasitəsilə xəritələndirə bildiyini göstərib. Bu siqnallar 60 dərəcəlik bucaq intervalları ilə təkrarlanan xüsusiyyətlərə malikdir. Mövcud nəzəriyyələrə əsasən, ventromedial prefrontal korteks kontekstual məlumatları emosional dəyərlərlə əlaqələndirir. Lakin beynin emosional bilikləri hansı formada təşkil etdiyi məsələsi hələ də tam izah olunmayıb. Yeni araşdırmanın əsas məqsədi də beynin valentlik və emosional oyanıqlıq ölçülərindən ibarət ikiölçülü emosional məkanda baş verən dəyişiklikləri necə izlədiyini müəyyənləşdirmək olub.

Araşdırmada orta yaşı təxminən 40 olan 18 sağlam yetkin iştirak edib. Onlardan 13-ü qadın olub. Tədqiqatçılar emosional vəziyyətlər arasındakı keçidləri araşdırmaq üçün iki fərqli eksperimental tapşırıq hazırlayıblar. İlk tapşırıqda yeddi emosional kateqoriyaya aid üz ifadələri – xoşbəxtlik, təəccüb, qəzəb, qorxu, kədər, ikrah və neytral ifadə rəqəmsal üsulla bir-birinə qarışdırılıb. Nəticədə bir emosional ifadədən digərinə tədricən keçidi əks etdirən beş saniyəlik videolar hazırlanıb.

İkinci tapşırıqda isə gündəlik həyatın səkkiz fərqli kontekstindən seçilmiş emosional məna daşıyan ifadələr cütləşdirilərək müxtəlif emosional vəziyyətlər arasında keçidi əks etdirən beş saniyəlik ardıcıllıqlar yaradılıb.  İştirakçılar 3 tesla gücündə funksional MRT skanerində dörd beyin görüntüləmə mərhələsindən keçiblər. Bu mərhələlərin ikisində üz ifadələrindən, digər ikisində isə yazılı ifadələrdən istifadə olunub. Hər sınaq zamanı iştirakçılar beş saniyəlik üz ifadəsi keçidini izləyib və ya iki ifadəni oxuyublar. Daha sonra qısa fasilədən sonra emosional valentliyin və ya oyanıqlığın artdığını, azaldığını, yaxud dəyişməz qaldığını müəyyənləşdiriblər. Beyin nahiyələrinin emosional keçidləri hansı prinsiplə xəritələndirdiyini araşdırmaq üçün alimlər çoxdəyişənli nümunə analizi (multivariate pattern analysis) metodundan istifadə ediblər.

Tədqiqatın nəticələri göstərib ki, ventromedial prefrontal korteks emosional məlumatları altıbucaqlı şəbəkə prinsipinə uyğun təşkil edir. Üstəlik, bu koordinat sistemi bir-birindən fərqli iki stimul növündə – yazılı ifadələrdə və üz hərəkətlərində də özünü göstərib. Belə ki, iştirakçılar yazılı ifadələri oxuyarkən müəyyən edilən şəbəkə istiqaməti onların dəyişən üz ifadələrini izləyərkən qeydə alınan beyin fəaliyyəti nümunələrini də proqnozlaşdırıb. Eyni nəticə əks istiqamətdə də müşahidə olunub. Bu, beynin emosiyaların zahiri xüsusiyyətlərindən daha çox onların ümumi mənasını xəritələndirdiyini təsdiqləyən göstəricilərdən biridir.  Beyin görüntülərinin təhlili zamanı altıbucaqlı şəbəkə nümunəsinin gücünün iştirakçıların ardıcıl və ya uyğunsuz seçimlər etməsindən asılı olmadığı da müəyyən edilib. Bununla yanaşı, ventromedial prefrontal korteksdə iki emosional vəziyyət arasındakı məsafəni – valentlik və oyanıqlıq xəritəsindəki fərqi əks etdirən ayrıca neyron siqnalı aşkarlanıb. Müəyyən bir sınaq zamanı bu məsafə siqnalı nə qədər güclü olubsa, iştirakçıların emosional dəyişikliklərlə bağlı qiymətləndirmələri də bir o qədər ardıcıl və etibarlı olub.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, insan beyni emosional bilikləri bir-biri ilə əlaqəli koordinat əsaslı şəbəkə üzərində təşkil edə bilər. Bu yanaşma emosiyaların ayrı-ayrı, əlaqəsiz kateqoriyalar kimi deyil, bir-biri ilə münasibətdə başa düşülməsinə imkan yaradır. Alimlərin fikrincə, məhz belə şəbəkə əsaslı təşkilatlanma beynə əvvəlki emosional təcrübələrdən istifadə edərək gələcək vəziyyətləri proqnozlaşdırmağa və dəyişən şəraitə uyğun çevik qərarlar qəbul etməyə kömək edə bilər.

mənbə: medicalxpress.com