Yeni nəsil RNT texnologiyası mövcud dərmanların müalicə edə bilmədiyi genetik xəstəliklərə ümid verir

Toronto Universitetinin alimləri bir sıra genetik xəstəliklərin müalicəsində istifadə oluna biləcək yeni nəsil RNT əsaslı terapevtik yanaşma hazırlayıblar. Tədqiqatçılar xüsusi olaraq transfer RNT-ni (tRNT) dəyişdirərək hüceyrələrə genetik kodda vaxtından əvvəl yaranan “dayan” siqnallarını keçməyə və normal, tam uzunluqlu zülallar istehsal etməyə kömək ediblər.

Tədqiqatın rəhbəri, Toronto Universitetinin Leslie Dan Əczaçılıq fakültəsinin dosenti Bowen Li bildirib ki, bu yanaşma müxtəlif genlərdə eyni tip mutasiyaların səbəb olduğu çoxsaylı xəstəliklər üçün ortaq müalicə üsulunun yaradılmasına imkan verə bilər.

Alimlər əsas diqqəti “nonsense” mutasiyalarına yönəldiblər. Bu mutasiyalar zülalın hazırlanması üçün lazım olan genetik təlimatda vaxtından əvvəl “dayan” siqnalının yaranmasına səbəb olur. Nəticədə hüceyrə lazımi zülalı ya ümumiyyətlə istehsal etmir, ya da onu yarımçıq şəkildə hazırlayır.

Bu mutasiyalar irsi genetik xəstəliklərin təxminən 11%-nin səbəbi hesab olunur. Onların yaratdığı xəstəliklər arasında kistik fibrozun, eləcə də bəzi əzələ və nevroloji xəstəliklərin müəyyən formaları var.

“Science” jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər göstəriblər ki, xüsusi hazırlanmış tRNT bu zərərli mutasiyaların yaratdığı vaxtından əvvəl “dayan” siqnalını keçə və tam funksional zülalın istehsalını bərpa edə bilər.

Təcrübələr əsasən kistik fibroz üzərində aparılıb. Tədqiqatçılar həmçinin yeni yanaşmanın hazırda istifadə olunan kistik fibroz dərmanları ilə birlikdə tətbiq edilə biləcəyini müəyyən ediblər. Tədqiqatın mühüm mərhələlərindən biri tRNT-nin daha effektiv və uzunömürlü olması üçün onun kimyəvi quruluşunun dəyişdirilməsi olub. Alimlər təbii tRNT-lərdə mövcud olan kimyəvi modifikasiyalardan birini hazırlanmış tRNT-yə əlavə ediblər. Bu dəyişiklik tRNT-nin fəaliyyətini gücləndirib və onun hüceyrədə daha uzun müddət qalmasına imkan verib. Lakin tRNT-nin nə qədər effektiv olmasından asılı olmayaraq, onu lazımi hüceyrələrə çatdırmaq ayrıca problem olaraq qalırdı. Bunun üçün tədqiqatçılar lipid nanohissəciklərindən istifadə ediblər. Bu tip yağ əsaslı mikroskopik hissəciklər COVID-19 vaksinlərində mRNT-nin hüceyrələrə çatdırılması üçün də istifadə olunub. Toronto Universitetinin komandası isə bu sistemi tRNT üçün xüsusi şəkildə uyğunlaşdırıb.

Son illərdə kistik fibrozun müalicəsində CFTR modulyatorları, o cümlədən Trikafta kimi dərmanlar mühüm irəliləyiş yaradıb. Lakin xəstəliyi nonsense mutasiyaları ilə əlaqəli olan təxminən hər 10 xəstədən biri bu dərmanlardan lazımi faydanı görə bilmir. Kistik fibroz zamanı hüceyrələr duz və suyun normal hərəkətini təmin edə bilmir. Bunun nəticəsində ağciyərlərdə və həzm sistemində qalın selik toplanır.

CFTR modulyatorları mövcud olan, lakin düzgün formalaşmayan CFTR zülalını düzəldərək aktivləşdirə bilir. Ancaq nonsense mutasiyası zamanı zülal ümumiyyətlə tam şəkildə yaranmadığı üçün dərmanın üzərində işləyə biləcəyi normal zülal olmur.

Yeni tRNT yanaşması məhz bu problemi hədəfləyir.

Tədqiqatçılar iki geniş yayılmış nonsense mutasiyasına malik insan tənəffüs yolu hüceyrələri üzərində apardıqları təcrübələrdə CFTR zülalının yenidən istehsal olunduğunu və normal fəaliyyət göstərdiyini müəyyən ediblər. Zülalın hüceyrələrdə 40 gündən çox qalması da diqqət çəkib.

Daha sonra alimlər mürəkkəb CFTR genetik quruluşuna malik bir kistik fibroz xəstəsindən götürülmüş hüceyrələr üzərində təcrübə aparıblar. Bu hüceyrələrdən laboratoriyada orqanoidlər, yəni orqanların bəzi xüsusiyyətlərini təqlid edən kiçik toxuma modelləri yaradılıb. Bu nümunələrdə nə dəyişdirilmiş tRNT, nə də Trikafta təkbaşına ciddi nəticə göstərməyib. Lakin iki yanaşma birlikdə tətbiq edildikdə hüceyrələr müsbət cavab verib. tRNT tam uzunluqlu CFTR zülalının yaranmasını təmin edib, Trikafta isə həmin zülalın fəaliyyət göstərməsinə kömək edib.

Tədqiqatçılar əldə etdikləri nəticələri gələcəkdə digər genetik xəstəliklərə və müxtəlif orqanlara tətbiq etməyi planlaşdırırlar. Bununla belə, hər bir orqan üçün tRNT-ni lazımi hüceyrələrə çatdıracaq xüsusi sistem hazırlanmalıdır. Ağciyərlər üçün aparılan ilkin işlər isə ümidvericidir. Alimlər hazırladıqları lipid nanohissəciklərinin incə duman şəklinə salındıqda öz xüsusiyyətlərini qoruya bildiyini göstəriblər. Bu, gələcəkdə tRNT əsaslı müalicənin inhalyasiya yolu ilə, hətta ev şəraitində tətbiq olunması imkanının ilk addımlarından biri hesab olunur.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu texnologiya eyni tip mutasiyanın səbəb olduğu müxtəlif genetik xəstəliklərin müalicəsində ortaq yanaşmanın əsasını qoya bilər. Lakin üsulun insanlarda geniş tətbiqindən əvvəl əlavə tədqiqatlara və klinik sınaqlara ehtiyac var.

mənbə: medicalxpress.com