Qırmızı ətdə insan orqanizminin istehsal edə bilmədiyi şəkər var: alimlər onun iltihab və diabet riskinə təsirini araşdırır

Təxminən 90 min nəfərin məlumatları əsasında aparılan araşdırma qırmızı ətdə olan Neu5Gc molekulunun yüksək qəbulu ilə 2-ci tip diabet riskinin artması arasında əlaqə olduğunu göstərib. Lakin alimlər bu maddənin birbaşa səbəb olduğunu hələ sübut etməyiblər. Qırmızı ətdə təbii şəkildə mövcud olan və insan orqanizminin özünün istehsal edə bilmədiyi bir şəkər molekulu ət istehlakı ilə 2-ci tip diabet riski arasındakı əlaqənin müəyyən hissəsini izah edə bilər. Təxminən 90 min yetkin şəxsin məlumatlarını əhatə edən ilkin nəticələrə əsasən, ətdən daha çox miqdarda N-qlikolilneuramin turşusu (Neu5Gc) qəbul edən insanlarda 2-ci tip diabetə tutulma riski bu maddəni ən az qəbul edənlərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olub.

Avropa Diabet Araşdırmaları Assosiasiyasının (EASD) İtaliyanın Milan şəhərində keçirilən illik toplantısında təqdim edilən müşahidə xarakterli araşdırmada, digər amillər nəzərə alındıqdan sonra belə, ətdən alınan Neu5Gc miqdarı ən yüksək olan qrupda 2-ci tip diabet riski 63 faiz yüksək qeydə alınıb. Təhlildə yaş, cins, fiziki aktivlik, ümumi qidalanma, siqaret istifadəsi və mövcud sağlamlıq problemləri nəzərə alınıb. Bədən kütləsi indeksinə (BKİ) görə düzəliş aparıldıqdan sonra əlaqə zəifləsə də, statistik baxımdan əhəmiyyətini qoruyub.

Əksər məməlilər Neu5Gc molekulunu təbii şəkildə istehsal edir. Lakin qədim dövrlərdə baş vermiş genetik mutasiya nəticəsində insanlarda bu prosesi təmin edən CMAH geni fəaliyyətini itirib.

Buna baxmayaraq, Neu5Gc qida vasitəsilə insan orqanizminə daxil olur. Bu molekul əsasən qırmızı ətdə, xüsusilə mal və quzu ətində, daha az miqdarda isə süd məhsullarında mövcuddur.

Qida ilə qəbul edilən Neu5Gc-nin bir hissəsi insan toxumalarına daxil ola bilər. Orqanizm bu molekulu özü istehsal etmədiyi üçün immun sistemi onu yad maddə kimi tanıya bilər. Bu zaman Neu5Gc-yə qarşı anticisimlər yaranaraq davamlı immun reaksiyaya səbəb ola bilər. Ksenosialit adlandırılan bu proses əvvəllər ürək-damar xəstəlikləri və xərçənglə mümkün əlaqəsi baxımından da araşdırılıb. Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Fransanın Sorbonna Paris-Nord Universitetindən doktor Leopold Fezeunun sözlərinə görə, nəticələr xroniki iltihabın qırmızı ət istehlakı ilə 2-ci tip diabet arasındakı əlaqəni izah edə biləcək mexanizmlərdən biri olduğunu göstərir. Onun fikrincə, bu əlaqə təkcə yeyilən qırmızı ətin miqdarı və bədən yağının səviyyəsi ilə izah olunmaya bilər.

Tədqiqatçılar Fransada aparılan NutriNet-Santé adlı genişmiqyaslı perspektiv kohort araşdırmasının iştirakçılarından 89 953 nəfərin məlumatlarını təhlil ediblər. Bu layihə qidalanma, həyat tərzi və sağlamlıq arasındakı əlaqələri izləyir.

Araşdırma başlayarkən iştirakçıların orta yaşı 42 olub, onların 79 faizi qadınlardan ibarət olub. Həmin vaxt iştirakçıların heç birində 2-ci tip diabet və ya xərçəng aşkarlanmamışdı. Hər bir iştirakçı 24 saatlıq qidalanmasını üç dəfə qeydə alıb. Alimlər müxtəlif qidalardakı Neu5Gc miqdarını ölçülmüş göstəricilər əsasında hazırlanmış və etibarlılığı yoxlanılmış məlumat bazası vasitəsilə hesablayıblar. Təhlilə mal, quzu, donuz, dovşan və keçi əti, eləcə də ov heyvanlarının əti daxil edilib. Bekon, kolbasa və digər emal olunmuş ət məhsulları, həmçinin süd məhsulları ayrıca qiymətləndirilib. İştirakçılar ətdən aldıqları Neu5Gc miqdarına görə beş bərabər qrupa bölünüblər. Kişilər və qadınlar üçün bölgü ayrıca hesablanıb. Median müşahidə müddəti 7,2 il olub. Bu dövrdə 966 yeni 2-ci tip diabet halı qeydə alınıb.

Nəticələrə görə, ətdən alınan Neu5Gc miqdarı artdıqca 2-ci tip diabetə tutulma ehtimalı da yüksəlib. Ən kəskin artım isə qəbul səviyyəsinin yüksək olduğu qruplarda müşahidə edilib.

Ən aşağı qəbul qrupundakı iştirakçılarla müqayisədə ikinci ən yüksək qrupda diabet riski 41 faiz, ən yüksək qrupda isə 63 faiz çox olub. Bu göstəricilər kişilər və qadınlar birlikdə hesablandıqda əldə edilib. Oxşar əlaqə hər iki cinsdə müşahidə olunub və nəticələrin kişilərlə qadınlar arasında fərqləndiyini göstərən statistik sübut tapılmayıb. Ən yüksək qəbul qrupunda kişilər gündəlik median 97 qram qırmızı ət, emal olunmuş ət də daxil olmaqla 136 qram ət istehlak ediblər. Qadınlarda bu göstəricilər müvafiq olaraq 73 və 96 qram olub.  Ən aşağı qəbul qrupunda isə kişilər gündəlik median 5 qram qırmızı ət, emal olunmuş ət də daxil olmaqla 21 qram ət yeyiblər. Qadınlarda müvafiq göstəricilər 0 və 9 qram təşkil edib. Yüksək qəbul səviyyələrində riskin daha sürətlə artması müəyyən hədd effektinin mövcud ola biləcəyini düşündürür. Belə bir ehtimala görə, toxumalarda Neu5Gc miqdarı artdıqca immun reaksiyası da güclənə bilər. Bununla belə, bu mexanizm hələ fərziyyə olaraq qalır.

Doktor Fezeu bildirib ki, immun reaksiyasını başladan Neu5Gc səviyyəsi dəqiq məlum olmasa da, nəticələr ətdən alınan bu molekulun daha çox qəbul edilməsinin 2-ci tip diabet riskinin tədricən artması ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Ət və diabet arasındakı əlaqənin yalnız bir hissəsi izah oluna bilər

Tədqiqatçılar ümumi enerji qəbulunu nəzərə aldıqdan sonra da Neu5Gc ilə diabet riski arasındakı əlaqənin qaldığını müəyyən ediblər. Lakin qırmızı ətin ümumi miqdarı da hesablamalara daxil edildikdə əlaqə zəifləyib və statistik əhəmiyyətini itirib. Bununla belə, nəticələr eyni istiqamətdə qalıb. Bu məqam vacibdir: araşdırma Neu5Gc-nin qırmızı ətdə diabet riskinin artmasına səbəb olan konkret maddə olduğunu sübut etmir. Bu molekul əlaqədə müəyyən rol oynaya bilər, lakin ətin tərkibindəki digər maddələr və ya daha çox ət yeyən insanların fərqli həyat tərzi xüsusiyyətləri də nəticələrə təsir göstərə bilər. Alimlərin hesablamalarına görə, piylənmə qırmızı ətdən alınan Neu5Gc ilə 2-ci tip diabet arasındakı əlaqənin təxminən 13 faizini izah edə bilər. Tədqiqatçılar qalan əlaqənin bir hissəsinin insulin istehsal edən hüceyrələrə və insulinə həssas toxumalara təsir göstərən iltihabi proseslərlə bağlı ola biləcəyini irəli sürürlər. Ancaq araşdırmada bu mexanizm birbaşa nümayiş etdirilməyib.

Araşdırmada süd məhsullarından alınan Neu5Gc ilə 2-ci tip diabet riski arasında əlaqə aşkarlanmayıb. İnək südündə Neu5Gc miqdarı, bir qayda olaraq, qırmızı ətlə müqayisədə daha azdır. Bundan əlavə, süd məhsullarının adi porsiyaları bu molekulun ümumi qəbulunu da aşağı sala bilər. Bütün qida mənbələrindən alınan Neu5Gc birlikdə qiymətləndirildikdə isə ən yüksək qəbul qrupunda olan şəxslərin 2-ci tip diabet riski ən aşağı qrupdakılardan 37 faiz yüksək olub. Bu əlaqənin böyük hissəsi qırmızı ət istehlakı ilə bağlı görünür. Doktor Fezeunun sözlərinə görə, nəticələr Neu5Gc ilə diabet riski arasındakı əlaqənin maddənin hansı qida mənbəyindən alınmasından asılı ola biləcəyini göstərir. Ətdən alınan Neu5Gc ilə diabet riski arasında daha güclü əlaqə müşahidə edilib. Bunun səbəbi mənbələr arasındakı fərqlər və ya qırmızı ətin tərkibindəki digər maddələr ola bilər.

Növbəti mərhələdə tədqiqatçılar Neu5Gc ilə yanaşı, qırmızı ətdə olan digər maddələri, o cümlədən dəmirin qidada mövcud olan heme formasını da araşdırmaq istəyirlər. Məqsəd bu birləşmələrin diabet riskinə ayrı-ayrılıqda təsir edib-etmədiyini və ya birlikdə fəaliyyət göstərərək riski dəyişdirib-dəyişdirmədiyini müəyyənləşdirməkdir. Bundan başqa, böyük iştirakçı qruplarında Neu5Gc-yə qarşı anticisimlərin birbaşa ölçülməsi planlaşdırılır. Bu yanaşma yalnız qidalanma məlumatları əsasında Neu5Gc qəbulunu təxmin etməklə müqayisədə, ehtimal edilən iltihab mexanizmini insanlarda daha birbaşa yoxlamağa imkan verə bilər.

Tədqiqatçılar gələcək araşdırmalarda mal və quzu əti əvəzinə quş əti və ya bitki mənşəli zülal mənbələrinin seçilməsinin Neu5Gc qəbulunu azaltmaqla 2-ci tip diabetin qarşısının alınmasına kömək edib-etməyəcəyini də qiymətləndirməyi təklif edirlər.

Qeyd: Araşdırma Neu5Gc qəbulu ilə 2-ci tip diabet riski arasında əlaqə aşkar etsə də, səbəb-nəticə münasibətini sübut etmir.

Buna görə də nəticələr qırmızı ətdən tamamilə imtina etməyin zəruri olduğunu göstərmir. Alimlər bu əlaqənin mexanizmini dəqiqləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.

mənbə: scitechdaily.com