Yer kürəsinin maqnit qalxanı qeyri-bərabər dalğalanır

Yeni kompüter modelləşdirmələri göstərir ki, Günəş küləyi Yer kürəsinin maqnit qalxanının kənarında yaratdığı dalğaları eyni zamanda zəiflədə də bilər. Bu təsir müxtəlif bölgələrdə dalğaların niyə fərqli intensivlikdə olduğunu izah etməyə kömək edir.

Yer kürəsinin maqnit qalxanı planetimizi qorusa da, Günəşdən gələn hissəciklər və enerji onunla qarşılıqlı təsirə girə bilir. Günəşdən fasiləsiz axan maddə axını maqnit qalxanının xarici sərhədi boyunca hərəkət edərək iki mühitin təmas etdiyi sahədə dalğalar yaradır. Oulu Universitetinin alimlərinin rəhbərlik etdiyi yeni araşdırma bu dalğaların niyə bəzi bölgələrdə daha güclü, digərlərində isə daha zəif olduğunu izah edir və Yer kürəsinin maqnit sərhədindəki qeyri-bərabərliyi üzə çıxarır. Yer kürəsinin maqnit sahəsinin yaratdığı qoruyucu bölgə maqnitosfer, Günəşdən gələn hissəciklər axını isə Günəş küləyi adlanır. Bu iki mühitin qarşılıqlı təsiri kosmik hava hadisələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yer üzündə bu təsirlər qütb parıltıları şəklində müşahidə oluna bilər. Güclü Günəş fırtınaları isə peyklərin işinə, naviqasiya sistemlərinə, radio rabitəsinə və elektrik şəbəkələrinə mane ola bilər.

Maqnitosferin sərhədində yaranan dalğalar Kelvin–Helmholts dalğaları adlanır. Oxşar naxışları bəzən buludlarda da görmək mümkündür. Bu hadisəyə Günəş atmosferində, digər planetlərin maqnit sahələrinin kənarlarında və ulduzlararası fəzada da rast gəlinir.  Lakin Yer kürəsinin ətrafında peyklər bu dalğaların ən aktiv olduğu bölgələrdən nadir hallarda keçir. Buna görə də alimlər dalğaların Günəş küləyinin müxtəlif şəraitində necə davrandığını dəqiq müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkiblər.

Bu problemi araşdırmaq üçün tədqiqatçılar bütün maqnitosferi əhatə edən kompüter modellərindən istifadə edərək dalğaların necə yarandığını və yayıldığını təhlil ediblər.  Kelvin–Helmholts dalğaları çay axınlarında da müşahidə oluna bilər. Əks istiqamətdə hərəkət edən su axını əsas axınla qarşılaşdıqda burulğanlar və dalğavari strukturlar yaranır. Maqnitosferin sərhədində də oxşar şəkildə müxtəlif sürətlə hərəkət edən axınlar qarşılıqlı təsir göstərir.  Oulu Universitetinin tədqiqatçısı, Akademiya elmi əməkdaşı Lauri Holappa araşdırmanın necə başladığını belə izah edib:

“Bu kəşf müşahidə etdiklərim üzərində uzun müddət düşünməyin nəticəsi idi. 2020-ci ildə doktorantura sonrası tədqiqatçı kimi NASA-da olarkən maqnitosferin simulyasiyalarında qeyri-adi görüntülər gördüm. Sonradan anladım ki, bu görüntülərdə maqnitosferin sərhədindəki Kelvin–Helmholts dalğaları əks olunub və sərhədin müxtəlif tərəflərində dalğaların fərqli davranması eyni hadisənin tərkib hissəsidir”.

Kompüter modelləri dalğa aktivliyindəki qeyri-bərabərliyin Günəş küləyinin maqnit sahəsinin Yer kürəsinin maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsirindən qaynaqlandığını göstərib.

Günəş küləyinin maqnit sahəsi maqnitosferin ətrafında bərabər şəkildə yayılmır, onun üzərinə asimmetrik formada dolanır. Bu zaman yaranan maqnit sahəsi dalğaları zəiflədə bilir. Lakin zəiflədici təsir bütün bölgələrdə eyni gücdə olmur. Nəticədə bəzi ərazilərdə dalğalar daha intensiv, digərlərində isə daha zəif qalır.

Holappanın sözlərinə görə, maqnit sahəsinin sərhədində dalğa hərəkətindəki asimmetriya əvvəllər də müşahidə olunub. Yeni araşdırmada isə alimlər bu fərqlərin necə yarandığını izah edə biliblər.  Ən güclü dalğa aktivliyi Günəşdən əks istiqamətə yönələn, yəni qışın yaşandığı yarımkürədə qeydə alınıb. Həmin yarımkürədə Günəş küləyinin maqnit sahəsinin istiqaməti dalğaların daha çox səhər tərəfdə, yoxsa axşam tərəfdə cəmləşəcəyini müəyyən edib.

Araşdırma Yer kürəsinin maqnit qalxanının sərhədində baş verən proseslərin daha yaxşı anlaşılmasına kömək edir. Bu mexanizmlərin öyrənilməsi Günəş küləyi ilə maqnitosfer arasındakı qarşılıqlı təsiri və kosmik hava hadisələrinin necə formalaşdığını daha dəqiq anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

mənbə: scitechdaily.com