Son xəbərlər
TİBB VƏ SAĞLAMLIQ

Hər fiziki fəaliyyət beyin sağlamlığını qorumur - Alimlər xəbərdarlıq edir

Hər fiziki fəaliyyət beyin sağlamlığını qorumur -Alimlər xəbərdarlıq edir

Hər fiziki fəaliyyət beyin sağlamlığını qorumur - Alimlər xəbərdarlıq edir
Dünyanın 30 ölkəsində 4,2 milyondan çox insanın məlumatlarını əhatə edən genişmiqyaslı araşdırma fiziki fəaliyyətin demensiya riskinə təsirinin onun hansı şəraitdə həyata keçirilməsindən asılı olduğunu üzə çıxarıb. Nəticələrə görə, asudə vaxtda idmanla məşğul olmaq demensiya riskinin azalması ilə əlaqələndirildiyi halda, fiziki cəhətdən ağır işlərdə çalışan insanlarda bu risk daha yüksək ola bilər.

ABŞ-ın Cənubi Kaliforniya Universitetinin (USC) tədqiqatçıları tərəfindən aparılan araşdırmanın nəticələri The Lancet Public Health elmi jurnalında dərc olunub.

Təhlilə əsasən, asudə vaxtlarında fiziki cəhətdən ən aktiv olan insanların demensiyaya tutulma riski ən az aktiv olanlarla müqayisədə 24 faiz aşağıdır. Bunun əksinə olaraq, iş zamanı həyata keçirilən fiziki fəaliyyət demensiya riskinin 20 faiz artması ilə əlaqələndirilib.  Bu nəticələr fiziki aktivliyin beyin sağlamlığına təsiri ilə bağlı geniş yayılmış yanaşmaya yenidən baxılmasını zəruri edir. Əgər hərəkət etmək beyin üçün faydalıdırsa, bəs fiziki fəaliyyətin sağlamlığa təsiri niyə onun həyata keçirildiyi şəraitdən asılıdır?  Tədqiqatçılar bu suala cavab tapmaq üçün 30 ölkədə aparılmış 74 kohort və hal-nəzarət tədqiqatının nəticələrini birləşdirərək təhlil ediblər. Araşdırmada yaşı 45-93 arasında dəyişən iştirakçılar orta hesabla 10 il müddətində müşahidə olunublar. Bu müddət ərzində Alzheimer xəstəliyi və damar mənşəli demensiya da daxil olmaqla, müxtəlif səbəblərdən yaranan demensiya hallarının sayı izlənilib.

Araşdırmaya Cənubi Kaliforniya Universitetinin Dornsife Ədəbiyyat, İncəsənət və Elmlər Kollecinin biologiya elmləri və antropologiya professoru Devid Rayçlen rəhbərlik edib.
Bu, əvvəllər ürək-damar xəstəlikləri ilə bağlı tədqiqatlarda qeydə alınmış “fiziki aktivlik paradoksu”nun demensiya riskinə də aid olub-olmadığını sistemli şəkildə araşdıran ilk tədqiqatdır.
Sözügedən paradoks fiziki cəhətdən ağır peşələrdə çalışan insanların sağlamlıq baxımından asudə vaxtlarında idman edənlərlə eyni faydaları əldə etməməsi, hətta bəzi xəstəliklərə tutulma riskinin daha yüksək olması ilə izah edilir.  Araşdırmanın ilk müəllifi, Cənubi Kaliforniya Universitetinin Fiziki Aktivliyin Təkamül Biologiyası Laboratoriyasının elmi işçisi və Braziliyanın Rio-Qrande-du-Sul Federal Universitetinin Epidemiologiya üzrə magistratura proqramının tədqiqatçısı Natan Feter bildirib ki, nəticələr beyin sağlamlığı ilə bağlı “hər bir hərəkət faydalıdır” kimi uzun müddətdir qəbul edilən yanaşmanı şübhə altına alır.

Alimlər hesab edirlər ki, bu fərqin mümkün səbəblərindən biri fiziki fəaliyyətin hansı şəraitdə həyata keçirilməsidir.
Gəzinti, velosiped sürmək, qaçış, üzgüçülük və idman oyunları kimi asudə vaxt fəaliyyətləri, adətən, insanın öz seçimi ilə həyata keçirilir. İnsan bu fəaliyyətlərin intensivliyini fiziki imkanlarına və rahatlığına uyğun tənzimləyə bilir. Bundan əlavə, belə məşğuliyyətlər ünsiyyət qurmaq, istirahət etmək və stressi azaltmaq üçün də imkan yaradır.  Fiziki cəhətdən ağır işlərdə isə vəziyyət fərqlidir. İşçilər saatlarla ayaq üstə qala, ağır əşyaları dəfələrlə qaldıra və kifayət qədər istirahət etmədən yorucu tapşırıqları yerinə yetirməli ola bilərlər.  İdmandan fərqli olaraq, bu fəaliyyətlər iş yerindəki təhlükələr və fiziki gərginlikdən kənara çıxan digər təzyiqlərlə müşayiət oluna bilər. Məsələn, ağır fiziki əmək tələb edən peşələrdə çalışan insanlar daha yüksək psixososial stressə, iş şəraiti üzərində daha az nəzarət imkanına, həmçinin havanın və səs-küyün çirklənməsinə daha çox məruz qala bilərlər. Bu amillərin hər biri ayrıca olaraq demensiya riski ilə əlaqələndirilib.  Bundan başqa, fiziki cəhətdən ağır işlərdə çalışan insanlar, xüsusilə təhlükəsiz idman məkanlarına çıxış imkanları məhdud olduqda, asudə vaxtlarında idmanla məşğul olmaq üçün kifayət qədər vaxt və enerji tapa bilməyə bilərlər.  Bu səbəblərdən tədqiqatçılar hesab edirlər ki, iş zamanı fiziki aktivliklə əlaqəli yüksək demensiya riskinin səbəbi hərəkətin özü deyil. Daha çox ağır iş şəraiti və həmin fəaliyyətləri müşayiət edən sosial mühit bu fərqi izah edə bilər.

Fiziki aktivliyin səviyyəsi artdıqca risk göstəriciləri də fərqlənir
Araşdırma zamanı fiziki fəaliyyətin miqdarının demensiya riski ilə əlaqəsinin də fərqli olduğu müəyyən edilib.  Asudə vaxtda idmanın intensivliyi və müddəti artdıqca demensiya riski tədricən azalıb. Lakin müəyyən həddən sonra bu müsbət əlaqə sabitləşib və riskin azalması dayanıb. İş zamanı həyata keçirilən fiziki fəaliyyət isə əks tendensiya nümayiş etdirib. Belə ki, fiziki əmək yükü artdıqca demensiya riski də yüksəlib, daha sonra isə müəyyən səviyyədə sabitləşib. Tədqiqatçılar gündəlik hərəkətlərin digər formaları ilə bağlı nəticələrin isə hələlik kifayət qədər əsaslandırılmadığını bildirirlər.  Ev işləri ilə bağlı fiziki fəaliyyətin faydalı ola biləcəyi müşahidə edilsə də, bu nəticə yalnız bir tədqiqata əsaslanır. İşə piyada və ya velosipedlə gedib-gəlmək isə demensiya riskinin cüzi artması ilə əlaqələndirilib.  Lakin bu əlaqə cəmi iki tədqiqatda araşdırılıb. Alimlər hər iki fəaliyyət növünün təsiri ilə bağlı qəti nəticəyə gəlmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.  Bununla yanaşı, genişmiqyaslı təhlilin müəyyən məhdudiyyətləri də var.

Tədqiqatlar müşahidə xarakterli olduğundan, fiziki cəhətdən ağır işlərin birbaşa demensiyaya səbəb olduğunu və ya asudə vaxtda idmanın xəstəliyin qarşısını aldığını sübut etmək mümkün deyil.
Araşdırmaların demək olar ki, hamısında iştirakçılar öz fiziki aktivlik səviyyələri barədə məlumat veriblər. Bu isə yaddaş və məlumatların təqdim edilməsində mümkün səhvlərə yol aça bilər.
Digər məhdudiyyət isə elmi məlumatların əksəriyyətinin yüksək gəlirli ölkələrdən əldə edilməsidir. Halbuki qarşıdakı onilliklərdə demensiya hallarının ən böyük artımının aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verəcəyi gözlənilir. Bütün bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, tədqiqatçılar yaş, təhsil səviyyəsi və xroniki xəstəliklər kimi amilləri nəzərə aldıqdan sonra da fərqli əlaqələrin qorunduğunu bildirirlər. Müxtəlif statistik yanaşmalarla aparılan əlavə təhlillər də oxşar nəticələr verib. Natan Feter bu ardıcıllığın əldə olunan nəticələrin ciddi şəkildə nəzərə alınması üçün əsas yaratdığını qeyd edib.

Tədqiqatçılar fiziki fəaliyyətin həyata keçirildiyi şəraitin əhəmiyyətinin yalnız hərəkətlə məhdudlaşmadığını bildirirlər. Devid Rayçlen, Natan Feter və həmkarlarının ötən ay Alzheimer’s & Dementia jurnalında dərc olunan digər araşdırmasında müxtəlif oturaq fəaliyyətlərin beynin quruluşu ilə əlaqəsi öyrənilib. Alimlər müəyyən ediblər ki, iş masasında çalışmaq kimi zehni fəallıq tələb edən oturaq fəaliyyətlər televiziya izləmək kimi passiv məşğuliyyətlərlə müqayisədə beyin qabığının bəzi nahiyələrində daha böyük həcm göstəriciləri ilə əlaqəlidir. Bu nahiyələrə planlaşdırma və qərarvermə kimi bacarıqları təmin edən icraedici funksiyalarda iştirak edən beyin sahələri də daxildir. Lakin fiziki aktivliklə bağlı nəticələrdə olduğu kimi, bu müşahidələr də səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir.
Tədqiqatçılar əldə olunan nəticələrin fiziki cəhətdən ağır işlərdə çalışan insanları bu fəaliyyətlərdən çəkindirməməli olduğunu xüsusi vurğulayırlar. Onların fikrincə, demensiyanın qarşısının alınmasına yönəlmiş strategiyalar insanların hansı şəraitdə fiziki aktiv olduqlarını və işdən kənar vaxtlarda idman etmək imkanlarını da nəzərə almalıdır. Devid Rayçlen bildirib ki, beyin sağlamlığının qorunmasında fiziki fəaliyyətin həyata keçirildiyi şərait hərəkətin özü qədər əhəmiyyətli ola bilər. Alimin sözlərinə görə, təhlükəsiz parkların, piyada gəzinti yollarının və idman obyektlərinin sayının artırılması, insanların idman üçün kifayət qədər asudə vaxta malik olmasının təmin edilməsi, eləcə də iş yerlərində zərərli təsirlərin azaldılması fiziki aktivliyin təşviqi qədər vacib ola bilər.

Beləliklə, araşdırma göstərir ki, beyin sağlamlığını qorumaq üçün yalnız fiziki cəhətdən aktiv olmaq kifayət etmir. Fəaliyyətin növü, intensivliyi, həyata keçirildiyi şərait və insanın istirahət imkanları da mühüm rol oynaya bilər.




mənbə: scitechdaily.com 

Təsdiqlənmiş hesab

Şərhlər

0 şərh

Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.