Arktikada qış dəniz buzlarının sahəsi gözləniləndən daha çox azala bilər

6 min il əvvəl Arktikada mövcud olmuş daha isti iqlimə dair sübutlar göstərir ki, gələcəkdə bölgənin qış dəniz buzlarının sahəsi əvvəlki proqnozlardan təxminən 1 milyon kvadratkilometr daha az ola bilər. Yeni tədqiqat alimlərin iqlim modellərinə dair proqnozlarını yenidən nəzərdən keçirməsinə səbəb olub.

Arktikada dəniz buzlarının azalması Böyük Britaniyada, Şimali Avropanın digər bölgələrində və Şimali Amerikada daha soyuq qışlar və daha intensiv qar yağışı ilə əlaqələndirilir. Dəniz buzları okeanın atmosferə ötürdüyü istilik və rütubətin miqdarını tənzimlədiyindən, buz örtüyündəki dəyişikliklər qütb bölgəsindən xeyli uzaqda yerləşən ərazilərin hava şəraitinə də təsir göstərə bilər.  Arktikada gələcəkdə qış aylarında nə qədər buz qalacağını müəyyənləşdirmək iqlim modelləri arasında ən böyük fikir ayrılıqlarından birinə səbəb olur. Buna görə də bölgədə dəniz buzlarının gələcəyini proqnozlaşdırmaq xüsusilə çətindir.

İndi alimlər 6 min il əvvəlki daha isti Arktikaya dair məlumatlardan istifadə edərək mövcud proqnozları yenidən qiymətləndiriblər. Nəticələrə görə, gələcəkdə qış dəniz buzlarının sahəsi əvvəlki hesablamalardan təxminən 1 milyon kvadratkilometr, başqa sözlə, təxminən 386 min kvadrat mil daha az ola bilər.

Nature Geoscience jurnalında dərc olunan tədqiqat Arktikada dəniz buzlarının sahəsinin müşahidələrin başlanmasından bəri ən aşağı maksimum həddə çatdığı dövrə də diqqət çəkir. 

Bu rekord 2025-ci ilin martında qeydə alınıb və məqalədə həmin göstəricinin cari ildə də yenidən qeydə alındığı bildirilir.

Qədim yosunların izləri buz proqnozlarını dəqiqləşdirir

Kembric Universiteti və Meksikadakı Riyaziyyat Tədqiqatları Mərkəzinin (CIMAT) alimləri dəniz buzlarında yaşayan yosunların yaratdığı mühüm maddəyə dair indiyədək ən böyük məlumat bazasını toplayıblar.  IP25 adlanan bu biomarker okean dibindən götürülmüş və Holosenin orta dövrünə aid çöküntü nümunələrində ölçülüb. Təxminən 6 min il əvvəl Yer orbitindəki kiçik dəyişikliklər Arktikada daha isti şəraitin yaranmasına və buz örtüyünün azalmasına töhfə vermişdi.  Tədqiqatçılar IP25 ilə yanaşı, açıq sularda yaşayan orqanizmlərin yaratdığı digər biomarkerləri də ölçüblər. Bu maddələrin izləri birlikdə alimlərə min illər əvvəl okeanın nə qədərinin dəniz buzları ilə örtüldüyünü təxmin etməyə imkan verib. Kembric Universitetinin Skott Qütb Tədqiqatları İnstitutundan tədqiqatın aparıcı müəllifi Kristal Fu bildirib ki, son onilliklərdə alimlər keçmiş iqlimə dair çoxlu məlumat toplayıblar. Bununla belə, həmin məlumatları gələcək proqnozları ilə birbaşa əlaqələndirmək çətin olaraq qalır, çünki həm keçmişə dair məlumatlarda, həm də gələcək hesablamalarda qeyri-müəyyənlik mövcuddur.

Tədqiqatçılar qədim dövrə dair bərpa etdikləri buz örtüyü göstəricilərini 27 iqlim modelinin həmin dövr üçün hazırladığı simulyasiyalarla müqayisə ediblər. Bu yolla hansı modellərin keçmişdəki buz şəraitini daha dəqiq əks etdirdiyini qiymətləndiriblər.  Daha sonra alimlər Bayes çəkiləndirməsi adlanan statistik üsuldan istifadə edərək müşahidə edilən sübutlara daha yaxşı uyğun gələn modellərə daha çox çəki veriblər. Eyni fiziki proseslər müxtəlif iqlim şəraitində dəniz buzlarına təsir göstərdiyindən, bu çəkilər həm yaxın keçmişə, həm də gələcəyə dair simulyasiyalara tətbiq edilib. Fu vurğulayıb ki, Holosenin orta dövründə istiləşmənin səbəbi indiki istiləşmədən fərqli olsa da, buz örtüyü temperaturun artmasına oxşar şəkildə reaksiya verir. “İstiləşmənin təbii dəyişkənlikdən, yoxsa insan fəaliyyətindən qaynaqlanmasının fərqi yoxdur: temperatur yüksəlirsə, dəniz buzları əriyəcək”, — deyə alim bildirib.

Keçmiş iqlim şəraitini əks etdirən simulyasiyalara yeni çəkilərin tətbiqi modellərin qış aylarında buz örtüyünün sahəsini ümumilikdə olduğundan artıq qiymətləndirmək meylini aradan qaldırıb. Eyni zamanda, gələcək proqnozlardakı qeyri-müəyyənlik diapazonu 85 faizə qədər daralıb.  Kristal Fu bildirib ki, model çəkilərinin tarixi simulyasiyalara tətbiqi nəticəsində əvvəlki hesablamalarda buz sahəsinin həddindən artıq qiymətləndirilməsi aradan qaldırılıb. Gələcəyə dair proqnozlar da əvvəlki göstəricilərdən təxminən 1 milyon kvadratkilometr aşağı olub.  Tədqiqatçılar yeni çəkiləri yağıntı proqnozlarına da tətbiq ediblər. Nəticələr göstərib ki, Qrenlandiyanın cənub-şərqində qar yağışının, Aralıq dənizi bölgəsində isə yağışların miqdarı əvvəlki hesablamalarda olduğundan az qiymətləndirilmiş ola bilər.  Alimlər bu nəticələri əlavə araşdırma tələb edən göstəricilər kimi təqdim edirlər. Onlar buz örtüyündən kənarda iqlim dəyişikliklərinin təsirlərinin də gözləniləndən daha böyük ola biləcəyini ehtimal etməyə əsas verir. Bu isə Qrenlandiya buz örtüyünün sabitliyi və Cənubi Avropada gələcək daşqın riski baxımından əhəmiyyət daşıya bilər.

Meksikadakı Riyaziyyat Tədqiqatları Mərkəzindən tədqiqatın həmmüəllifi Marko Akino-Lopes bildirib ki, keçmişə dair sübutlardan istifadə etməklə Arktikada qış dəniz buzlarının hansı ərazilərdə yoxa çıxmasının daha mümkün olduğunu göstərən xəritələri daha etibarlı hazırlamaq mümkündür. Onun sözlərinə görə, bu xəritələr yaxın onilliklərdə Arktikanın necə görünə biləcəyini və proqnozlarda nə qədər qeyri-müəyyənliyin qaldığını daha aydın anlamağa kömək edir. 

Tədqiqatın nəticələri Arktikada qış buzlarının gələcək sahəsinin əvvəlki modellərin göstərdiyindən daha kiçik ola biləcəyinə işarə edir. Bununla yanaşı, alimlər iqlim proqnozlarının dəqiqləşdirilməsi və mümkün nəticələrin daha yaxşı qiymətləndirilməsi üçün keçmiş iqlimə dair məlumatların əhəmiyyətini vurğulayırlar.

mənbə: scitechdaily.com