Başqalarının təhlükə ilə üzləşməsini izləmək öyrənmə prosesinə təsir göstərə bilər

Siçanlar üzərində aparılan araşdırma göstərib ki, başqalarının yaşadığı təhlükəli hadisələri müşahidə etmək həmin hadisələrin yaddaşda müəyyən məkanlarla əlaqələndirilməsinə və gələcək davranışların formalaşmasına təsir edə bilər.  Dünyanı dərk etməyimiz təkcə şəxsi təcrübələrimizdən asılı deyil. İnsanlar başqalarının davranışlarını və qarşılaşdıqları hadisələri müşahidə etməklə də öyrənirlər. Məsələn, valideyninin müəyyən vəziyyətə necə reaksiya verdiyini görən uşaq gələcəkdə oxşar şəraitdə fərqli davrana bilər. Eyni zamanda, başqa bir insanın təhlükə ilə üzləşdiyini görmək müşahidəçini daha ehtiyatlı olmağa sövq edə bilər.  Sosial həyat tərzi keçirən canlılar üçün başqalarını müşahidə etməklə öyrənmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, alimlər indiyədək başqalarının başına gələn hadisələrin insanın öz yaddaşına necə daxil olduğunu və beynin bu prosesi hansı mexanizmlərlə həyata keçirdiyini tam anlamayıblar.

Niderland Neyroelmlər İnstitutunda Valeriya Qazzola və Kristian Keysersin rəhbərlik etdiyi Sosial Beyin Laboratoriyasının tədqiqatçısı Frederik Mişon Lindin başçılıq etdiyi araşdırma bu prosesin mümkün mexanizmlərinə aydınlıq gətirib. Alimlər siçovulların digər heyvanların təcrübələrini müşahidə etməklə necə öyrəndiklərini araşdırıblar.

Mişon Lindin sözlərinə görə, xüsusilə sosial canlıların öyrəndiklərinin böyük hissəsi birbaşa şəxsi təcrübələrindən deyil, başqalarının başına gələnləri müşahidə etmələrindən qaynaqlanır. Bu üsul təhlükəni şəxsən yaşamadan ondan yayınmağı öyrənməyə imkan verir. Tədqiqatın həmmüəllifi Kristian Keysers nümunə olaraq qışda müəyyən küçə küncündə bir insanın sürüşərək yıxılmasını göstərib. Belə bir hadisəni görən şəxs həmin yerdən keçərkən daha ehtiyatlı davrana və ya oradan uzaq durmağa çalışa bilər. Alimlər əvvəllər də başqa bir insanın ağrı çəkdiyini görməyin müşahidəçidə ağrı hissi yarada bildiyini bilirdilər. Lakin bu empatik reaksiyanın beyində təhlükə ilə konkret məkan arasında əlaqənin yaranmasına necə çevrildiyini anlamaq üçün ayrı-ayrı neyronların fəaliyyətini öyrənmək tələb olunur.

Tədqiqat Nature Communications elmi jurnalında dərc olunub.

Alimlər məkan yaddaşında mühüm rol oynayan hipokamp adlı beyin nahiyəsində ayrı-ayrı neyronların fəaliyyətini qeydə alıblar. Onlar yalnız heyvan müəyyən bir məkanda olduqda aktivləşən xüsusi neyronları — məkan hüceyrələrini — araşdırıblar.

Tədqiqatın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, bu neyronlar yalnız heyvanın yerləşdiyi məkanla əlaqəli məlumatlara reaksiya vermir, həmçinin digər heyvanların emosional baxımdan əhəmiyyətli hadisələrlə üzləşməsini müşahidə etdikdə də aktivləşir. Lakin bu reaksiya yalnız müşahidəçi heyvan müvafiq neyronun əlaqəli olduğu konkret məkanda olduqda qeydə alınıb. Keysers bildirib ki, araşdırma hipokampda məkan xəritəsinin mövcudluğunu və başqalarının yaşadığı hadisələrin həmin xəritə ilə necə əlaqələndirildiyini göstərib. Başqa sözlə, beyin müəyyən bir yerdə başqa bir canlı ilə baş verən hadisəni həmin məkan haqqında yaddaş məlumatına daxil edə bilər.  Mişon Lind də məkan və yaddaş baxımından mühüm olan beyin strukturunda heyvanın harada olduğunu və başqa bir fərdin başına nə gəldiyini birləşdirən neyronların aşkarlanmasını tədqiqatın ən əhəmiyyətli nəticələrindən biri kimi qiymətləndirib.

Yaddaş hadisələrin sadəcə qeydə alınmış təsviri deyil. Yeni məlumatın uzun müddət yadda qalması üçün beyin onu yenidən emal etməlidir.  Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, müşahidədən sonrakı istirahət dövründə əvvəlki hadisənin izlənilməsi zamanı yaranmış beyin fəaliyyəti nümunələri yenidən aktivləşib. Bu proses yaddaşın möhkəmlənməsində mühüm rol oynayan mexanizmlərdən biri hesab olunur.  Daha sonra siçovullar eyni mühitə qaytarıldıqda yalnız daha ehtiyatlı davranmayıblar. Onların məkanla bağlı neyron fəaliyyətinin də daha sabit olduğu müşahidə edilib.  Bu nəticələr başqalarının yaşadığı hadisələri müşahidə etməklə əldə edilən məlumatların insanın öz yaddaşına daxil olmasının və gələcək davranışlarına təsir göstərməsinin mümkün neyrobioloji mexanizmlərinə işarə edir.

Başqalarının təcrübəsindən öyrənmək adətən faydalıdır. Bu, insana təhlükəli vəziyyətlərdən yayınmağa və mümkün zərərin qarşısını almağa kömək edir.  Məsələn, partlayış nəticəsində yolun müəyyən hissəsində əsgər yoldaşının ağır yaralandığını görən hərbçi həmin əraziyə qayıdarkən daha diqqətli ola bilər. Bu reaksiya beynin konkret məkanın təhlükəli ola biləcəyini birbaşa zərər görmədən öyrənməsi ilə əlaqədardır.  Lakin başqa bir insanın yaşadığı təhlükəni öz məkan yaddaşımızla əlaqələndirən mexanizm bəzi hallarda problem də yarada bilər. Təhlükə ilə bağlı əlaqə həddindən artıq güclü olduqda, təhlükə aradan qalxdıqdan sonra da davam etdikdə və ya əslində təhlükəsiz olan bir çox məkana şamil olunduqda bu, narahatlığa səbəb ola bilər. Məhz buna görə Frederik Mişon Lind gələcək tədqiqatlarda posttravmatik stress pozuntusunun (PTSP) araşdırılmasını perspektivli istiqamət hesab edir. Onun sözlərinə görə, təcrübə zamanı heyvanların başqalarının başına gələnləri müşahidə etməklə təhlükənin harada olduğunu öyrəndikləri və bu məlumatın hipokampdakı məkan təsvirləri ilə əlaqələndirildiyi müşahidə olunub. 

Alim vurğulayıb ki, bu mexanizmlərin PTSP kimi hallarda həddindən artıq güclənib-güclənmədiyi hələ araşdırılmayıb. Gələcək tədqiqatlarda təhlükə ilə bağlı yaddaşın həddindən artıq davamlı olması və ya təhlükəsiz məkanlara da şamil edilərək uzunmüddətli narahatlıq yaratması kimi hallar öyrənilə bilər.

Qeyd edək ki, hazırkı araşdırmada posttravmatik stress pozuntusu birbaşa tədqiq edilməyib. Tədqiqatın məqsədi başqalarının yaşadığı təhlükənin müşahidəçi tərəfindən yaddaşa necə daxil edildiyini və məkanla necə əlaqələndirildiyini müəyyənləşdirmək olub.

Tədqiqat fundamental elmi xarakter daşıyır və birbaşa müalicə üsulunun hazırlanmasına yönəlməyib. Növbəti mərhələdə Sosial Beyin Laboratoriyasının alimləri başqaları haqqında əldə edilən məlumatların hipokampa hansı yollarla ötürüldüyünü araşdırmağı planlaşdırırlar.  Bu mexanizmlərin daha dərindən öyrənilməsi başqalarının təcrübələrinin öz yaddaşımıza necə daxil olduğunu, davranışlarımızı necə istiqamətləndirdiyini və təhlükə ilə bağlı xatirələrin hansı hallarda konkret hadisə və məkanla məhdud qaldığını, hansı hallarda isə həddindən artıq ümumiləşdiyini anlamağa kömək edə bilər.

mənbə: medicalxpress.com