Alimlər müəyyən ediblər ki, dağınıq skleroz zamanı beynin yüksək aktivliyə malik və informasiya mübadiləsində əsas rol oynayan bölgələri toxuma itkisinə daha çox məruz qalır. Yeni araşdırma göstərir ki, xəstəliyin yaratdığı zədələnmələr təkcə ayrı-ayrı beyin sahələrində deyil, həm də onların bir-biri ilə qurduğu fiziki və funksional əlaqələr boyunca inkişaf edə bilər.
Science Advances jurnalında dərc olunan tədqiqatda dağınıq sklerozla yaşayan və xəstəliyin ilkin əlamətləri müşahidə olunan şəxslərin, eləcə də sağlam insanların MRT görüntüləri təhlil edilib.
Dağınıq skleroz (DS) immun sisteminin səhvən orqanizmin öz hüceyrələrinə hücum etdiyi xroniki autoimmun xəstəlikdir. Bu zaman immun hüceyrələri sinir liflərini qoruyan, yağ və zülalla zəngin maddə olan mielinə hücum edir. Mielin beynin ağ maddəsinə xarakterik ağ rəng verir və sinir hüceyrələri arasında siqnalların ötürülməsini təmin edir. Lakin xəstəliyin təsiri bununla məhdudlaşmır. Dağınıq skleroz beynin əsasən sinir hüceyrələrinin cisimlərinin yerləşdiyi boz maddəsinin tədricən kiçilməsi – atrofiyası ilə də əlaqələndirilir. Bu toxuma itkisi artdıqca xəstələrdə hərəkət və düşünmə qabiliyyətinin pozulması da daxil olmaqla daha ağır simptomlar yarana bilər. Dağınıq skleroz zamanı beynin bəzi hissələrinin niyə daha çox kiçildiyini və bu prosesin necə baş verdiyini anlamaq üçün tədqiqatçılar ayrı-ayrı beyin bölgələrini deyil, beyni qarşılıqlı əlaqədə olan vahid şəbəkə kimi araşdırıblar. Araşdırma nəticəsində beynin əsas informasiya mübadiləsi mərkəzləri rolunu oynayan bölgələrinin toxuma itkisinə daha həssas olduğu müəyyən edilib. Bu sahələr yüksək həcmdə fəaliyyət göstərdiyindən daha böyük metabolik yükə məruz qalır. Nəticələr “düyün stressi” hipotezini dəstəkləyir. Bu yanaşmaya əsasən, beynin ən intensiv işləyən bölgələri zədələnməyə də daha çox meyilli olur. MRT görüntüləri həmçinin göstərib ki, beyin bölgələri çox vaxt onlarla qonşu olan, birbaşa fiziki və ya funksional əlaqədə yerləşən sahələrlə birlikdə kiçilir.
Dağınıq sklerozun mövcud müalicə üsulları kəskin iltihabı effektiv şəkildə nəzarətdə saxlaya və beynin ağ maddəsində yeni zədələnmə ocaqlarının yaranmasının qarşısını ala bilir. Bununla belə, bir çox pasiyentdə xəstəlik kəskinləşmələr və yeni zədələnmələr olmadan da irəliləyir, əlillik səviyyəsi isə artır. Həkimlər beyin toxumasının itkisinin təsadüfi şəkildə baş vermədiyini bilsələr də, hansı bölgələrin ilk növbədə kiçildiyini və zədələnmənin müxtəlif insanlarda necə yayıldığını müəyyən edən amillər indiyədək tam aydın deyildi. Əvvəlki tədqiqatlar beynin əlaqələndirici sinir liflərinin zədələnməsinin həmin liflərlə birləşən boz maddə bölgələrində toxuma itkisinə səbəb ola biləcəyini göstərib. Oxşar proseslər digər nevroloji xəstəliklərdə də müşahidə olunub.
Alimlərin fikrincə, iltihab və zədələnmə ocaqlarının aktivliyindən əlavə, beyin atrofiyasına təsir göstərən amillərin müəyyənləşdirilməsi toxumanı birbaşa qorumağa yönəlmiş yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə bilər. Bu məqsədlə tədqiqat qrupu Amsterdam, Praqa və Qrats şəhərlərindəki üç tibb mərkəzindən ümumilikdə 2 187 iştirakçının beyninin struktur MRT görüntülərini toplayıb. Onlardan 1 963-ü dağınıq sklerozdan əziyyət çəkən və ya xəstəliyin ilkin əlamətləri müşahidə olunan şəxslər, 224-ü isə sağlam iştirakçılar olub. Pasiyentlərin 565-i üzrə orta hesabla 3,5 il ərzində aparılmış təkrar MRT müayinələrinin nəticələri də tədqiqatçılarda olub. Bu məlumatlar beyində zamanla baş verən dəyişiklikləri izləməyə imkan verib.
Avtomatlaşdırılmış görüntüləmə proqramlarından istifadə etməklə alimlər beyin qabığının 100 bölgəsində toxuma qalınlığını, daha dərin yerləşən 14 beyin strukturunda isə toxuma həcmini ölçüblər. Toxuma itkisinin səbəblərini daha dərindən araşdırmaq üçün MRT nəticələrini beyin əlaqələrinə dair iki böyük məlumat bazası ilə müqayisə ediblər.
Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, fiziki sinir əlaqələrinin sıx olduğu struktur mərkəzlərdə toxuma itkisi yüksək aktivlik həcminə malik bölgələrdəki qədər artmayıb. Bu nəticə zədələnməyə həssaslığın fiziki əlaqələrin sıxlığından daha çox funksional informasiya axını ilə bağlı olduğunu göstərir. Toxuma itkisinin yayılma nümunəsi beynin mövcud fiziki və funksional əlaqələrini yaxından izləyib. Hətta beyin bölgələri arasındakı məsafə nəzərə alındıqdan sonra da bu əlaqə qorunub. Bu isə neyrodegenerativ proseslərin beynin əvvəlcədən formalaşmış kommunikasiya yolları boyunca yayıla biləcəyini göstərir. Tədqiqat qrupu beyin atrofiyasının daha geniş yayılma modelini toxuma itkisi ilə əlaqələri üst-üstə düşən bir neçə əsas bölgəyə qədər izləyə bilib. Bu bölgələrə görmə, hərəkət, səs və dilin emalı ilə əlaqəli beyin qabığı sahələri, eləcə də talamus, hipokamp və amiqdala kimi dərin beyin strukturları daxildir.
MRT görüntülərinin təhlili həmçinin göstərib ki, sinir liflərinin yollarını kəsən ağ maddə zədələnmələri pasiyentlərdə müşahidə olunan boz maddə kiçilməsinin ümumi mənzərəsini tam izah etmir.
Tədqiqatçılar əldə olunan nəticələrin dağınıq skleroz zamanı beyin degenerasiyasının gedişini daha dəqiq proqnozlaşdırmağa və zədələnməyə həssas beyin bölgələrini qoruyan müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə biləcəyini bildirirlər.
Gələcək araşdırmalarda fərdi xüsusiyyətlərin daha dərindən öyrənilməsi nəzərdə tutulur. Bunun üçün hər bir pasiyentin beyninə xas əlaqə xəritələrindən və dağınıq sklerozdan zədələnmiş toxumalardakı gen aktivliyini ölçən məlumatlardan istifadə oluna bilər.
Beləliklə, yeni tədqiqat dağınıq skleroz zamanı beyin toxumasının itkisinin yalnız iltihabi proseslərlə deyil, beynin funksional əlaqələri və informasiya mübadiləsinin intensivliyi ilə də bağlı ola biləcəyini ortaya qoyur.
mənbə: medicalxpress.com





Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.