Bəzi uşaqların riyaziyyatı mənimsəməkdə çətinlik çəkməsinin elmi izahı verilib

Araşdırma göstərir ki, dil bacarıqları və məntiqi təfəkkür riyaziyyat üzrə nəticələrin mühüm göstəricilərindəndir.

Bəzi şagirdlər riyazi anlayışları asanlıqla mənimsədikləri halda, digərləri dəfələrlə izah edildikdən sonra belə çətinlik çəkirlər. Bunun səbəbi yalnız rəqəmlərlə işləmək bacarığı olmaya bilər. Riyaziyyat şagirdlərdən qanunauyğunluqları müəyyənləşdirməyi, məlumatları düzgün şərh etməyi və məntiqi nəticələr çıxarmağı tələb edir. Bu proseslər isə digər fənlərin öyrənilməsində də mühüm rol oynayan müxtəlif idrak bacarıqlarına əsaslanır.

Riyazi anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə formalaşdığı üçün erkən yaşlarda yaranan çətinliklər zaman keçdikcə arta bilər. Buna görə də şagirdlərin riyaziyyat üzrə bacarıqlarının fərqlənməsinə təsir edən amilləri anlamaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Journal of Intelligence jurnalında dərc olunan yeni araşdırma dil biliklərinin və məntiqi təfəkkür qabiliyyətinin riyaziyyat üzrə nəticələri proqnozlaşdıran ən sabit idrak göstəriciləri arasında olduğunu ortaya qoyub.

Texas A&M Universitetinin Təhsil psixologiyası kafedrasının dosenti, doktor Daniel Hajovskinin rəhbərlik etdiyi tədqiqat riyaziyyatın öyrənilməsini dəstəkləyən zehni bacarıqlar barədə yeni məlumatlar təqdim edir. Araşdırma, həmçinin əlavə dəstəyə ehtiyacı olan şagirdlərin daha düzgün müəyyənləşdirilməsi yollarına işıq salır.  Tədqiqatçılar 122 müxtəlif test batareyasının nəticələrini vahid təhlildə birləşdirərək geniş idrak və akademik qiymətləndirmələri müqayisə ediblər. Test batareyası idrak və ya davranış bacarıqlarını ölçən bir neçə testdən ibarət olur. Məsələn, uşaqların intellektual qabiliyyətlərini qiymətləndirmək üçün geniş istifadə olunan Veksler idrak testi bu qrupa daxildir.

Bu qiymətləndirmələrin birgə təhlili müxtəlif idrak bacarıqlarının riyazi biliklər, hesablama, məsələ həlli və hesablama sürəti ilə necə əlaqəli olduğunu araşdırmağa imkan verib.  Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, ümumi düşünmə bacarıqları ilə yanaşı, rəqəmlər haqqında ilkin biliklər də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

“Apardığımız araşdırmada müəyyən etdik ki, ədədi hiss — yəni riyaziyyatın ümumi mahiyyətini və rəqəmlərin bir-biri ilə necə əlaqələndiyini anlamaq — sonrakı riyazi bacarıqlar üçün güclü təməl rolunu oynayır və digər amillər qədər vacibdir. İdrak qabiliyyətləri öyrənmə və akademik nəticələr üçün əhəmiyyətlidir, lakin insanın riyazi bacarıqlarını tam şəkildə yalnız bunlar müəyyən etmir”, — Hajovski bildirib.

Riyaziyyat üzrə nəticələri proqnozlaşdıran ən güclü idrak göstəricilərindən biri çevik məntiqi təfəkkürdür. Bu bacarıq deduksiya və ya induksiya vasitəsilə nəticə çıxarmağı əhatə edir. Deduksiya ümumi qaydanı konkret vəziyyətə tətbiq etmək, induksiya isə ayrı-ayrı müşahidələr əsasında ümumi nəticəyə gəlmək deməkdir.  Hajovski çevik məntiqi təfəkkürü izah etmək üçün oyun nümunəsindən istifadə edir:

“Bu bacarığı izah etmək üçün xoşladığım nümunə belədir: şagird əvvəlcədən qaydaları və ya xüsusi bilikləri olmayan bir oyunu nə dərəcədə tez öyrənə bilər? İnsan daxili mühakimə yürüdərkən yenə də şifahi biliklərdən və məlumatlardan istifadə edir. Lakin çevik məntiqi təfəkkür ona hansı məlumatın əhəmiyyətli, hansının isə əhəmiyyətsiz olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir”.  Digər mühüm göstərici isə anlama bilikləridir. Buraya dil bacarıqları, söz ehtiyatı və şifahi mühakimə qabiliyyəti daxildir.

“Əgər kimsə hüquq fakültəsində təhsil almaq istəyirsə, qəbul imtahanı verir. Bu imtahanın bir hissəsi güclü oxuyub-anlama bacarıqları, eləcə də yeni məlumatları başa düşmək üçün əvvəlki biliklərdən və anlayış sxemlərindən istifadə etməyi tələb edir. Anlama bilikləri məhz budur. Bu bacarıqlar oxumaq və yazmaq üçün vacibdir. İndi isə onların riyaziyyat üçün də əhəmiyyətli olduğunu görürük”, — alim qeyd edib.

Hajovskinin sözlərinə görə, bu bacarıqlar həm riyaziyyat dərslərində, həm də dərsdənkənar fəaliyyətlər zamanı vaxt və səy göstərməklə inkişaf edir. Onların əlaqəsi ilk baxışda bir-birindən fərqli görünən tapşırıqlarda da özünü göstərir.  “Psixologiyada ən davamlı və ardıcıl nəticələrdən biri ‘müsbət manifold’ adlanan hadisədir. Bu anlayış müxtəlif zehni tapşırıqlardakı nəticələrin bir-biri ilə müsbət əlaqədə olduğunu ifadə edir. Məsələn, insanın vizual tapmacaların hissələrini zehində çevirmək və onlarla işləmək bacarığı onun söz ehtiyatının inkişafı ilə müsbət əlaqəlidir. Hər iki tapşırıq fərqli idrak fəaliyyətlərini dəstəkləyən ümumi zehni mexanizmlərdən istifadə edir”, — Hajovski bildirib.

Səhvlər daha məqsədyönlü tədrisə kömək edə bilər

Hajovski ümid edir ki, şagirdlərin tədrisdə uğur qazanmasını dəstəkləyən bacarıqların daha yaxşı anlaşılması yeni qiymətləndirmə üsullarının hazırlanmasına kömək edəcək. Bu, müəllimlərə öyrənmə çətinliklərini erkən müəyyənləşdirməyə və şagirdlərə ehtiyaclarına uyğun dəstək göstərməyə imkan verə bilər.

“Şagirdin yalnız topladığı bala baxmaq əvəzinə, yol verdiyi səhvlərin xüsusiyyətlərinə diqqət yetirə bilərik. Beləliklə, ən çox hansı sahələrdə öyrənmə ehtiyacının olduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Başqa sözlə, səhvlərin təhlili riyazi çətinliklərin anlayış problemlərindən — məsələn, dil və ya məntiqi təfəkkürlə bağlı çətinliklərdən — yoxsa işin səmərəliliyi ilə əlaqəli məsələlərdən qaynaqlandığını ayırd etməyə kömək edə bilər. Daha sonra tədris üsulları bu ehtiyaclara uyğunlaşdırıla bilər. Bu yanaşma bütün şagirdlərin riyaziyyat üzrə nəticələrinin yaxşılaşdırılmasına töhfə verə bilər”, — alim vurğulayıb.

mənbə: scitechdaily.com