C vitamini soyuqdəyməni sağalda bilərmi? Nobel mükafatı laureatı bu suala cavabı necə əsaslandırdı?

Qışın ilk soyuq səhərləri başlayanda supermarket və apteklərdə soyuqdəymə və qrip mövsümünü daha rahat keçirmək üçün C vitamini tədarük etməyə çağıran reklamlar artır.

Bəs C vitamininin soyuqdəymədən qoruduğu fikri haradan yaranıb?

Bu, Nobel mükafatı laureatı, bir kitab və elmi əsasları sonradan geniş şəkildə müzakirə olunan bir sıra iddiaların yer aldığı maraqlı tarixçəyə dayanır. ABŞ-dan olan kimyaçı Linus Paulinq iki dəfə Nobel mükafatına layiq görülüb. O, 1954-cü ildə kimyəvi rabitələr üzərində apardığı tədqiqatlara görə Kimya üzrə Nobel mükafatını, 1962-ci ildə isə nüvə silahlarının sınaqlarına qarşı fəaliyyəti və sülh təşəbbüslərinə görə Nobel Sülh mükafatını alıb. Pauling dietoloq və ya infeksion xəstəliklər üzrə həkim deyildi. Buna baxmayaraq, o, 1970-ci ildə C vitamini və soyuqdəymə haqqında kitab nəşr etdirib. Bu kitab həmin dövrdə C vitamini satışlarının kəskin artmasına səbəb olan əsas amillərdən biri kimi göstərilir və bu tendensiya bu gün də davam edir.

Pauling kitabında sağlam qalmaq üçün gündə təxminən 1 000-2 000 milliqram C vitamini qəbul etməyi, soyuqdəymənin qarşısını almaq üçün isə bundan daha yüksək dozaların istifadə olunmasını tövsiyə edirdi. Onun tövsiyələrinin ilkin olaraq İsveçrə Alplarında xizək düşərgəsində uşaqlar arasında aparılmış plasebo nəzarətli bir klinik sınağa əsaslandığı bildirilir. Daha sonra Pauling öz iddialarından sonra aparılmış daha dörd araşdırmanı da təhlil edib. Lakin onun bu tədqiqatların nəticələrini şərh etməsi sonradan geniş şəkildə tənqid olunub. Tədqiqatlarda yanlış riyazi hesablamalardan istifadə edildiyi, keyfiyyəti aşağı olan dörd araşdırmaya həddindən artıq istinad edildiyi və uşaqlar üzərində aparılan tədqiqatın nəticələrinin olduğundan daha çox önə çəkildiyi bildirilib.

Bəs yüksək dozada C vitamini həqiqətən təsirlidirmi?

Qısa cavab: əslində, o qədər də yox. Paulingin təhlil etdiyi araşdırmalardan sonra aparılan çoxsaylı tədqiqatlar göstərib ki, C vitamininin soyuqdəymə üzərində təsiri varsa belə, bu təsir çox cüzidir. Hətta müşahidə olunan məhdud faydalar müəyyən xüsusi qruplarda — məsələn, idmançılarda və hərbi qulluqçularda — daha çox nəzərə çarpa bilər. 2023-cü ildə dərc edilmiş bir meta-analizdə plasebo nəzarətli 10 klinik sınağın nəticələri birləşdirilib. Bu tədqiqatlarda C vitamininin soyuqdəymə əlamətlərinin şiddətinə və müddətinə təsiri araşdırılıb. Ümumilikdə araşdırmalarda mütəmadi olaraq gündə ən azı 1 000 milliqram C vitamini qəbul edən 2 736 sağlam insan, o cümlədən böyüklər, uşaqlar və idmançılar iştirak edib. Nəticələr göstərib ki, mütəmadi C vitamini qəbul edənlərdə ağır soyuqdəymə əlamətləri qəbul etməyənlərlə müqayisədə 15 faiz daha az müşahidə olunub. Bu nəticə müəlliflərin qeyd etdiyi məhdudiyyətlərdən biri olan xəstəliyə görə evdə qalınan günlərin sayı əsasında qiymətləndirilib. C vitamini yüngül simptomların davametmə müddətinə isə təsir göstərməyib.

2013-cü ildə aparılmış başqa bir meta-analizdə isə gündə təxminən 200 milliqram C vitamini qəbulunun ümumi əhali arasında soyuqdəymə hallarının sayını azaltmadığı müəyyən edilib. Bununla belə, idmançılar və hərbi qulluqçular arasında soyuqdəymə hallarının daha az olduğu müşahidə olunub.

Digər tədqiqatın nəticələrinə bənzər şəkildə, C vitamininin müntəzəm qəbulu uşaqlarda və böyüklərdə simptomların şiddətini 8-14 faiz azaldıb. Lakin soyuqdəymə əlamətləri başladıqdan sonra C vitamini qəbulunun heç bir faydası olmayıb. Beləliklə, bu iki meta-analizin nəticələri Pauling tərəfindən verilmiş ilkin tövsiyələrin şişirdilmiş olduğunu göstərir. C vitamininin soyuqdəyməyə yoluxma riskini azaltdığına dair elmi sübut yoxdur. Bununla belə, C vitamininin ağır simptomların davametmə müddətini müəyyən qədər qısalda biləcəyinə dair sübutlar var. Orta hesabla bu azalma təxminən 10 faiz təşkil edir. Məsələn, soyuqdəymənin ağır simptomları beş gün davam edirsə, C vitamini bu müddəti təxminən 12 saat azalda bilər. Ağır simptomlar 24 saat davam edirsə, azalma təxminən iki saat yarım ola bilər. Əlamətlər başladıqdan sonra C vitamini qəbul etməyin isə təsiri yoxdur. Müəyyən fayda əldə etmək üçün onun xəstələnməmişdən əvvəl müntəzəm şəkildə qəbul edilməsi tələb olunur.

C vitamininin hansı dozası həddindən artıq hesab olunur?

Paulingin sağlamlıq üçün gündə təxminən 1 000-2 000 milliqram C vitamini qəbul etmək tövsiyəsi bu gün təhlükəsiz hesab edilən yuxarı həddə çox yaxındır. Avstraliyada C vitamini üçün dəqiq yuxarı hədd müəyyən edilməyib. Buna səbəb mövcud elmi sübutların qəti nəticə verməməsidir. Bununla belə, müvafiq təlimatlarda digər ekspert tövsiyələrinə istinad edilir və böyüklərin gündə 1 000 milliqramdan çox C vitamini qəbul etməməsi tövsiyə olunur. ABŞ-da isə böyüklər üçün C vitamininin yuxarı təhlükəsiz həddi gündə 2 000 milliqram müəyyən edilib.

Paulingin tövsiyə etdiyi miqdar Avstraliyada və bir sıra digər ölkələrdə böyüklər üçün müəyyən edilmiş gündəlik tövsiyə olunan miqdardan da xeyli yüksəkdir. Avstraliyada 19 yaşdan yuxarı böyüklər üçün tövsiyə olunan gündəlik C vitamini miqdarı 45 milliqramdır. Bu miqdarı təxminən yarım portağal, üç-dörd ədəd bişmiş brokkoli çiçəyi və ya bir stəkan portağal şirəsinin üçdə biri ilə əldə etmək mümkündür.

Bəs nə etmək lazımdır? Uzun müddət ərzində gündə 1 000 milliqramdan artıq yüksək dozada C vitamini qəbul etmək bir sıra arzuolunmaz təsirlərin yaranması riskini artıra bilər. Bunlara ishal, ürəkbulanma, mədə spazmları və qarında köp kimi mədə-bağırsaq problemləri daxildir. Bundan əlavə, C vitamininin yüksək dozada qəbulu orqanizmdən oksalat ifrazını artıra və nəticədə böyrək daşlarının yaranmasına səbəb ola bilər. C vitamini dəmirin sorulmasını da artıra bilər. Bu isə qidadan həddindən artıq dəmir mənimsənilməsinə səbəb olan irsi xəstəlikdən — hemoxromatozdan — xəbərsiz olan insanlarda toxumaların zədələnməsi riskini artıra bilər.

Həmçinin C vitamininin şüa terapiyası, kimyaterapiya və xolesterinin səviyyəsini aşağı salmaq üçün istifadə olunan statinlərlə qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyi bildirilir.

C vitamini əlavələrinin sizə faydalı ola biləcəyini düşünürsünüzsə, əvvəlcə ailə həkimi və ya digər ilkin səhiyyə mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Gündəlik dozanı 1 000 milliqramdan aşağı saxlamaq və mümkün yan təsirləri nəzərə almaq vacibdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Avstraliya əhalisinin 4 faizindən azında C vitamini çatışmazlığı müşahidə olunur.

Nəticə etibarilə, C vitamini orqanizm üçün vacib qida maddəsi olsa da, onun yüksək dozada qəbul edilməsi soyuqdəymənin qarşısını alan və ya onu sağaldan möcüzəvi vasitə kimi qiymətləndirilməməlidir. Mövcud elmi məlumatlar C vitamininin soyuqdəyməyə yoluxma riskini azaltmadığını, müntəzəm qəbul edildikdə isə bəzi insanlarda ağır simptomların müddətini yalnız cüzi dərəcədə qısalda biləcəyini göstərir.

mənbə: medicalxpress.com